พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · โพธิวรรค
๑. โพธิสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๕
Text layerBuddha’s wordsItems ๓๘ (Royal Thai)1/10 in โพธิวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน โพธิวรรค โพธิสูตร ที่ ๑ (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 44 · Chaloem Phrakiat Volume 25)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 146–151
พระบาลีสุตตันตปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. โพธิวรรค
๑. ปฐมโพธิสูตร
ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาทตามสายเกิด
{๓๘} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไมัโพธิพฤกษ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล
- ๑อุทาน แปลว่า วาจาที่เปล่งขึ้น ในที่ทั่วไป หมายถึงคำพูดที่ผูกเป็นร้อยกรอง (คาถาประพันธ์) ซึ่งเปล่งออกมาทางวจีทวารด้วยกำลังปีติโสมนัส มีทั้งที่เป็นพุทธภาษิต ปัจเจกพุทธภาษิต และ สาวกภาษิต (ในภาษาไทย หมายถึงเสียงหรือคำที่เปล่งออกมาเวลาตกใจ ดีใจ หรือเสียใจ เป็นต้น) แต่ ในที่นี้ หมายเฉพาะระเบียบพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปล่งออกมาด้วยกำลัง โสมนัสสญาณ ซึ่งเรียกว่า พุทธอุทาน มีลักษณะเป็นคาถาประพันธ์เป็นส่วนมาก ซึ่งนับเป็นองค์ ๕ ในนวังคสัตถุสาสน์ (คำสอนของพระศาสดามีองค์ ๙) จัดแบ่งเป็นวรรคได้ ๘ วรรค ๆ ละ ๑๐ สูตร รวมได้ ๘๐ สูตร ซึ่งมีลักษณะเนี้อหาสาระแบ่งข้อความเป็น ๒ ตอน ตอนที่ ๑ ว่าด้วยนิทานวจนะ กล่าวถึงสถานที่ บุคคล และเหตุการณ์ให้เกิดพุทธอุทาน และตอนที่ ๒ ว่าด้วยพุทธอุทาน มีข้อ ความที่เป็นอุทานคาถา ๙๕ คาถา (ขุ.อุ.อ. ๓-๖) จัดเป็นคัมภีร์ที่ ๓ ในบรรดา ๑๕ คัมภีร์ของ ขุททกนิกาย และจัดอยูในเล่มที่ ๒๕ ในบรรดาพระไตรปิฎก ๔๕ เล่ม
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุข โดยบัลลังก์เดียว ณ ควงไม้ โพธิพฤกษ์ตลอด ๗ วัน ลำดับนั้น ได้ทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาท ทั้งโดยอนุโลมและปฏิโลมตลอดปฐมยามแห่งราตรีว่า
ปฏิจจสมุปบาท อนุโลม
“เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิด สิ่งนี้จึงเกิด คือ
- ๑โดยบัลลังก์เดียว หมายถึงประทับนั่งขัดสมาธิโดยไม่เสด็จลุกขึ้นแม้เพียงครั้งเดียวตลอดหนึ่งสัปดาห์ (วิ.อ. ๓/๓, ขุ.อุ.อ. ๓๓)
- ๒โพธิพฤกษ์ หมายถึงต้นไม้เป็นที่ตรัสรู้ พระพุทธเจ้าตรัสรู้ ณ ต้นไม้ใด ต้นไม้นั้นได้นามว่า โพธิ พฤกษ (วิ.อ. ๓/๓, ขุ.อุ.อ. ๒๙) สำหรับพระพุทธเจ้าพระองค์นี้ ได้แก่ พันธุไม้อัสสัตถะ หรือต้นโพธิ์
- ๓มนสิการ หมายถึงทรงทำไว้ในพระทัยโดยถ้วนถี่หรือพิจารณาโดยแยบคาย (วิ.อ. ๓/๔, ขุ.อุ.อ. ๓๙)
- ๔ปฏิจจสมุปบาท ได้แก่ ปัจจยธรรม ธรรมที่เป็นปัจจัย (ขุ.อุ.อ. ๓๘) หมายถึงธรรมที่อาศัยกัน เกิดขึ้นพร้อมกันหรือความเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมทั้งหลายเพราะอาศัยกันการที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกัน และกันจึงเกิดมีขึ้น การที่ทุกข์เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยต่อเนื่องกันมา (นัย ที.ม.อ. ๖๐, ม.มู.อ. ๒/ ๘๓, สํ.ส.อ. ๑๘๖, ขุ.อุ.อ. ๓๙) เรียกอีกอย่างว่า ปัจจยาการ คือ อาการที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน (วิ.อ. ๓/๓) เกี่ยวกับปฏิจจสมุปบาท พึงดูรายละเอียดในมหานิทานสูตร ที.ม. (แปล) ๑๐/๙๕/๗๗
- ๕อวิชชา ความไม่รู้ หมายถึงความประสบสิ่งที่ไม่ควรประสบมีกายทุจริตเป็นต้น ความไม่ประสบ สิ่งที่ควรประสบมีกายสุจริตเป็นต้น ความทำให้สภาวะที่แทัจริงของธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏชัด ธรรมชาติที่ยังเหล่าสัตว์ให้แล่นคือเวียนว่ายตายเกิดในสังสารวัฏที่ปราศจากที่สุด หรือธรรมชาติ ที่ตรงข้ามกับวิชชา มี ๔ อย่าง คือ ความไม่รู้ในทุกข์ ในสมุทัย ในนิโรธ และในมรรค หรือ ได้แก่ความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ (ขุ.อุ.อ. ๔๓)
- ๖สังขาร สภาพปรุงแต่ง หมายถึงเจตนาที่เป็นตัวการในการทำกรรม ในที่นี้ได้แก่ เจตนาทั้งที่เป็น อกุศลและกุศลเฉพาะฝ่ายโลกิยะ จำแนกเป็น ๓ คือ (๑) ปุญญาภิสังขาร สภาพที่ปรุงแต่ง กรรมฝ่ายดี หมายถึงกุศลเจตนาที่เกิดจากทาน ศีล ภาวนาทั้งที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ได้แก่ เจตนาในมหากุศลจิต ๘ ดวง และรูปาวจรกุศลจิต ๕ ดวง รวม ๑๓ ดวง (๒) อปุญญาภิสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งกรรมฝ่ายชั่ว ได้แก่ เจตนาในอกุศลจิต ๑๒ ดวง (๓) อาเนญชาภิสังขาร สภาพ ปรุงแต่งภพอันไม่หวั่นไหว หมายถึงภาวะจิตที่แน่วแน่ด้วยจตุตถฌานสมาธิ ได้แก่ เจตนาใน อรูปฌานจิต ๔ ดวง (นัย ที.ปา.อ. ๑๙๒-๑๙๔, สํ.นิ.อ. ๘๙, ขุ.อุ.อ. ๔๓)
๑. โพธิวรรค ๑. ปฐมโพธิสูตร
เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ
เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป
- ๑วิญญาณ ธรรมชาติที่รู้แจ้งอารมณ์ ในที่นี้หมายถึงความที่จิตรับรู้อารมณ์ ๖ ทางอายตนะภายใน ๖ ซึ่งเรียกว่าวิญญาณ ๖ หมวด คือ จักขุวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์คือรูปทางตา โสตวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์คือเสียงทางหู ฆานวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์คือกลิ่นทางจมูก ชิวหาวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์คือรสทางลิ้น กายวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์คือโผฏฐัพพะทางกาย มโนวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์คือธรรมารมณ์ทางใจ หรือได้แก่ วิปากวิญญาณ (วิบากจิต) ฝ่าย โลกิยะ ๑๒ ดวง (นัย ม.มู.อ. ๑/๒๓๗, สํ.นิ.อ. ๒๐, ขุ.อุ.อ. ๔๓)
- ๒นามรูป แยกเป็น ๒ คำ คือ นามและรูป คำว่า นาม ธรรมชาติที่น้อมไป หมายถึงสภาวะที่ มีอยู่จริงซึ่งรู้จักได้ด้วยชื่อเพราะเป็นสภาวะที่น้อมนำสร้างชื่อตนขึ้นเอง หรือสิ่งไม่มีรูปร่าง ไม่ใช่ รูป แต่น้อมมาเป็นอารมณ์ของจิตได้ ส่วนของจิต ในที่นี้ทั่วไปได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ และนิพพาน ๑ แต่ในที่นี้มุ่งเฉพาะขันธ์ ๓ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ คำว่า รูป ธรรมชาติที่ผันแปร หมายถึงสภาวะที่จะต้องสลาย ผันแปรไปเพราะปัจจัยต่าง ๆ อันขัดแย้ง หรือสิ่งที่เป็นรูปร่างพร้อมทั้งลักษณะและอาการของมัน ในที่นี้ได้แก่ รูปขันธ์ ๒๘ ซึ่งจำแนกเป็นมหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูปซึ่งเรียกว่า อุปาทายรูป ๒๔ (นัย ที.ปา.อ. ๑๗๐-๑๗๑, ม.มู.อ. ๑/๒๓๖, สํ.นิ.อ. ๑๙, ขุ.อุ.อ. ๔๓)
- ๓สฬายตนะ อายตนะ ๖ คำว่า อายตนะ หมายถึงอวัยวะเครื่องต่อรับรู้อารมณ์ของจิตและนำ ไปสู่สังสารทุกข์อย่างต่อเนื่อง (ข.ขุ.อ. ๗๑, ขุ.อุ.อ. ๔๓) จำแนกเป็น ๒ ฝ่ายตามความสัมพันธ์กัน คือภายในกับภายนอก ฝ่ายละ ๖ แต่ในที่นี้กล่าวเฉพาะอายตนะภายใน ๖ คือ (๑) จักขวายตนะ อายตนะคือตา (๒)โสดายตนะ อายตนะคือหู (๓) ฆานายตนะ อายตนะคือจมูก (๔) ชิวหายตนะ อายตนะคือลิ้น (๔) กายายตนะ อายตนะคือกาย (๖) มนายตนะ อายตนะคือใจ {ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๒๓/๓๒๖}
- ๔ผัสสะ ความกระทบหรือสัมผัสถูกต้อง หมายถึงความกระทบกันระหว่างอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) อายตนะภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) และวิญญาณ (ตัวจิตรับรู้) ซึ่งทำให้เกิดเวทนา (ความรู้สึกเป็นสุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) เช่น ตาเห็นรูป หมายถึงตาเป็นอายตนะภายใน กระทบคือผัสสะ รูปเป็นอายตนะภายนอก เกิดอาการที่เรียก ว่าเห็นโดยจิตเป็นตัวรับรู้และมีความรู้สึก(เวทนา)ต่อรูปที่เห็นนั้น เรืยกว่าจักขุสัมผัส สัมผัสทางตา เป็นต้น (นัย สํ.นิ.อ. ๑๙, ขุ.อุ.อ. ๔๓)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา
เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา
- ๑เวทนา ความเสวยอารมณ์ หมายถึงความที่จิตรู้สึกต่ออารมณ์ในลักษณะยินดี ยินร้าย หรือเป็น กลาง ๆ เมื่อตาเห็นรูป (จักขุสัมผัส) หูได้ยินเสียง (โสตสัมผัส) จมูกได้กลิ่น (ฆานสัมผัส) ลิ้นรับ รส (ชิวหาสัมผัส) กายถูกต้องเย็นร้อนอ่อนแข็ง (กายสัมผัส) ใจคิดนึก (มโนสัมผัส) ในที่นี้ได้แก่ วิปากเวทนา คือเวทนาที่เป็นผลอันเนื่องมาจากผัสสะ และเป็นปัจจัยแห่งตัณหาในทวาร ๖ (นัย ม.มู.อ. ๑/๒๓๔, ขุ.อ.อ. ๔๓-๔๔)
- ๒ตัณหา ความดิ้นรน หมายถึงความทะยานอยาก ความปรารถนา ความแส่หาในอารมณ์ ในที่นี้ได้แก่ ตัณหา ๖ หมวด คือตัณหาในอารมณ์ ๖ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และ ธรรมารมณ์ ตัณหาทั้ง ๖ หมวดนี้ เมื่อนำแต่ละหมวดไปจัดรวมกับตัณหา ๓ ประเภท คือ กามตัณหา ตัณหาในกามคุณ ภวตัณหา ตัณหาในภพ วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพเช่น ตัณหาในรูป เมื่อบุคคลยินดีรูปด้วยอำนาจกามราคะ ชื่อว่ามีกามตัณหา เมื่อยินดีรูปโดยคิดเห็นว่าเที่ยง ยั่งยืนด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิ ชื่อว่ามีภวตัณหา เมื่อยินดีรูปโดยคิดเห็นว่าขาดสูญ สลายไปด้วยอำนาจอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่ามีวิภวตัณหา เป็นต้น รวมได้ ๑๘ (ตัณหา ๖ x ตัณหา ๓ = ๑๘) นำตัณหา ๑๘ จัดแบ่งตาม อารมณ์ภายในและภายนอกเป็น ๒ ประเภท ๆ ละ ๑๘ รวมได้ ๓๖ นำตัณหา ๓๖ จัด แบ่งตามกาลทั้ง ๓ คือ อดีตกาล ๓๖ อนาคตกาล ๓๖ และปัจจุบันกาล ๓๖ รวมได้ ๑๐๘ ซึ่งเรียกว่า ตัณหาวิจริต (ความเป็นไปหรือการเที่ยวแสดงตัวของตัณหา) ๑๐๘ (ตัณหา ๖ x ตัณหา ๓ x อารมณ์ภายในและภายนอก ๒ x กาล ๓ = ๑๐๘) [ม.มู.อ. ๑/๒๓๔, สํ.นิ.อ. ๑๗-๑๘, ขุ.อุ.อ. ๔๔]
- ๓อุปาทาน ความถือมั่น หมายถึงภาวะจิดที่เข้าไปยึดมั่นถือมั่นผูกพันเอาตัวตนเป็นที่ตั้งด้วยอำนาจกิเลส มี ๔ คือ (๑) กามุปาทาน ความถือมั่นกาม ได้แก่ ความกำหนัดที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ๕ (๒) ทิฎฐุปาทาน ความถือมั่นทิฏฐิ ได้แก่ ความเห็นผิดที่ดิ่งสุดโต่งต่าง ๆ เช่น เห็นว่าอัตตาและ โลกเที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า เป็นต้น (๓) สีลัพพตุปาทาน ความถือมั่นศีลพรต ได้แก่ หลัก ความประพฤติ ลัทธิพิธีต่าง ๆ ของนักบวชนอกพระพุทธศาสนาที่ยืดถือว่าสามารถทำให้บริสุทธิ์ได้ โดยสักว่ากระทำสืบ ๆ กันมาอย่างงมงาย หรือโดยนิยามว่าขลัง ว่าศักดิ์สิทธิ์ (๔) อัตตวาทุปาทาน ความถือมั่นวาทะว่าตัวตน ได้แก่ สักกายทิฏฐิ คือความถือหรือสำคัญหมายอยู่ภายในว่ามีตัวตนที่ จะได้ จะเป็น จะมี จะสูญสลาย เป็นต้น (นัย ม.ยู.อ. ๑/๒๓๒-๒๓๓, สํ.นิ.อ. ๑๖-๑๗, ขุ.อุ.อ. ๔๔)
- ๔ภพ ภาวะชีวิต หมายถึงกรรมที่นำเหล่าสัตว์ให้เข้าถึงโลกอันเป็นสถานที่อยู่ซึ่งมี ๓ ประเภท คือ (๑) กามภพ ภพที่เป็นกามาวจร คือ ภพของผู้ยังเสวยกามคุณคืออารมณ์ทางประสาทสัมผัสทั้ง ๕ได้แก่ อบายภูมิ ๔ (นรก เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน) มนุษย์โลก ๑ และสวรรค์ทั้ง ๖
๑. โพธิวรรค ๑. ปฐมโพธิสูตร
เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส
เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้”
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
พุทธอุทานครั้งที่ ๑
เมื่อใดแล ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีเพียรเพ่งอยู่ เมื่อนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์ นั้นยอมสิ้นไป เพราะมารู้ธรรมพร้อมทั้งเหตุ
- (๒) รูปภพ ภพที่เป็นรูปาวจร คือ ภพของผู้เข้าถึงรูปฌาน ได้แก่ รูปพรหม ๑๖ (๓) อรูปภพ ภพที่เป็นอรูปาวจร คือ ภพของผู้เข้าถึงอรูปฌาน ได้แก่ อรูปพรหม ๔ (นัย ม.ยู.อ. ๑/๒๓๒) ภพ เมื่อหมายถึงกรรมที่นำสัตว์ให้ไปเกิดในกามาวจรภูมิเป็นต้น เรียกว่ากรรมภพ เมื่อหมายถึง สถานที่เกิดอยู่ของสัตว์หรือเบญจขันธ์ที่บังเกิดเพราะกรรม เรียกว่าอุปปัตติภพ (นัย สํ.นิ.อ. ๑๖) ภพตามนัยปฏิจจสมุปบาทจึงมี ๒ คือ กรรมภพและอุปปัตติภพ (ขุ.อุ.อ. ๔๔)
- ๑ชาติ ความเกิด หมายถึงความปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลาย ชรา ความแก่ หมายถึงความเสื่อม อายุ ความหง่อมแห่งอินทรีย์ มรณะ ความตาย หมายถึงความสลายแห่งขันธ์ ความขาด แห่งชีวิตินทรีย์ โสกะ ความโศก ปริเทวะ ความคร่ำครวญ ทุกขะ ความไม่สบายกาย โทมนัส ความไม่สบายใจ อุปายาส ความคับแค้นใจ (นัย ขุ.อุ.อ. ๔๔)
- ๒ธรรม ในที่นี้หมายถึงโพธิปักขิยธรรม (ธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งการตรัสรู้) ที่ให้สำเร็จการตรัสรู้ ปฏิจจสมุปบาท อีกนัยหนึ่ง หมายถึงอริยสัจจธรรม ๔ (วิ.อ. ๓/๕, ขุ.อุ.อ. ๔๖)
- ๓พราหมณ์ ในที่นี้หมายถึงพระอรหันตขีณาสพผู้ลอยบาปได้สิ้นเชิงแล้ว (วิ.อ. ๓/๕, ขุ.อุ.อ. ๔๖)
- ๔เพ่งอยู่ หมายถึงเข้าฌานอยู่ด้วยฌาน ๒ ประเภท คือ อารัมมณูปนิชฌาน ภาวะจิตที่เพ่งอารมณ์ เช่น กสิณเป็นต้น ได้แก่ สมาบัติ ๘ (รูปฌาน ๔ และอรูปฌาน ๔) และลักขณูปนิชฌาน ภาวะ จิตที่เพ่งลักษณะ ได้แก่ วิปัสสนาและมรรคผล (นัย วิ.อ. ๓/๕ ขุ.อุ.อ. ๔๖)
- ๕ธรรมพร้อมทั้งเหตุ หมายถึงกองทุกข์ทั้งมวลซึ่งมีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ (นัย วิ.อ. ๓/๕, ขุ.อุ.อ. ๔๖)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
๒. ทุติยโพธิสูตร
ว่าด้วยปฏิจจสมุปบาทตามสายดับ
{๓๙} [๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ควงไมัโพธิพฤกษ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระ ผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียว ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ ตลอด ๗ วัน ลำดับนั้น ได้ทรงมนสิการปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและ ปฎิโลมตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรีว่า
ปฏิจจสมุปบาท ปฎิโลม
“เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ คือ
เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ
เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ
เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ
เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ
เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ
เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ
เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ
เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ
เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ
เพราะภพดับ ชาติจึงดับ
เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยประการฉะนี้”
End of ๑. โพธิสูตร ที่ ๑