สัจญาณจตุกทวยนิทเทส เล่ม ๓๑

และภวาสวะ อวิชชาสวะซึ่งอยู่ร่วมกันกับกามาสวะนั้นย่อมสิ้นไปเพราะสกทาคามิมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะสกทาคามิมรรคนี้ กามาสวะทั้งสิ้น และภวาสวะ อวิชชาสวะซึ่งอยู่ร่วมกันกับกามาสวะนั้น ย่อมสิ้นไปเพราะอนาคามิมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะอนาคามิมรรคนี้ ภวาสวะ อวิชชาสวะทั้งสิ้น ย่อมสิ้นไปเพราะอรหัตตมรรค อาสวะเหล่านี้ย่อมสิ้นไปในขณะอรหัตตมรรคนี้ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในความเป็นผู้มีความชำนาญในอินทรีย์ ๓ ประการโดยอาการ ๖๔ ชื่อว่าอาสวักขยญาณ”

จบ อาสวักขยญาณนิทเทสที่ ๕๕

๕๖-๖๓. สัจจญาณจตุกกทวยนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในสัจจะสี่สองหมวด

{๒๖๔} [๒๖๔] ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรกำหนดรู้ ชื่อว่าทุกขญาณ ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรละ ชื่อว่าสมุทยญาณ ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรทำให้แจ้ง ชื่อว่านิโรธญาณ ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรเจริญ ชื่อว่ามัคคญาณอย่างไร

ทุกข์มีสภาพที่บีบคั้น สภาพที่เดือดร้อน สภาพที่ปัจจัยปรุงแต่ง สภาพที่แปรปรวนไป สภาพที่ควรกำหนด สมุทัยมีสภาพที่ประมวลมา สภาพเป็นเหตุ สภาพที่เกี่ยวข้อง สภาพที่พัวพัน สภาพที่ควรละ นิโรธมีสภาพที่สลัดออก สภาพที่สงัด สภาพอันปัจจัยไม่ปรุงแต่ง สภาพเป็นอมตะ สภาพที่ควรทำให้แจ้ง มรรคมีสภาพที่นำออก สภาพที่เป็นเหตุ สภาพที่เห็น สภาพที่เป็นอธิบดี สภาพที่ควรเจริญแห่งมรรค

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรกำหนดรู้ ชื่อว่าทุกขญาณ ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรละ ชื่อว่าสมุทยญาณ ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรทำให้แจ้ง ชื่อว่านิโรธญาณ ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรเจริญ ชื่อว่ามัคคญาณ”

{๒๖๕} [๒๖๕] ทุกขญาณ ทุกขสมุทยญาณ ทุกขนิโรธญาณ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ คืออย่างไร

ญาณของท่านผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคนี้ชื่อว่าทุกขญาณ ทุกขสมุทยญาณ ทุกขนิโรธญาณ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ

{๒๖๖} [๒๖๖] ในญาณเหล่านั้น ทุกขญาณเป็นไฉน

ความรู้ทั่ว ความรู้ชัด ความเลือกเฟ้น ความค้นคว้า ความสอดส่องธรรม ความกำหนดดี ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ความเป็นบัณฑิต ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้ละเอียด ความแจ่มแจ้ง ความคิด ความพิจารณา ปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ปัญญาอันทำลายกิเลส ปัญญาอันนำไปรอบ ความเห็นแจ้ง ความรู้ทั่วพร้อม ปัญญาเพียงดังปฏัก ปัญญาเป็นใหญ่ ปัญญาเป็นกำลัง ปัญญาเพียงดังศัสตรา ปัญญาเพียงดังปราสาท ปัญญาเป็นแสงสว่าง ปัญญาเป็นรัศมี ปัญญารุ่งเรือง ปัญญาเพียงดังรัตนะ ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิที่ปรารภทุกข์เกิดขึ้น นี้เรียกว่าทุกขญาณ{๒๖๗} [๒๖๗] ปรารภทุกขสมุทัย ... ปรารภทุกขนิโรธ ... ความรู้ทั่ว ความรู้ชัด ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิที่ปรารภทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเกิดขึ้น นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ

ชื่อว่าญาณเพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญาเพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าทุกขญาณ ทุกขสมุทยญาณ ทุกขนิโรธญาณ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ

จบ สัจจญาณจตุกกทวยนิทเทสที่ ๖๓

๖๔-๖๗. สุทธิกปฏิสัมภิทาญาณนิทเทส

แสดงญาณความรู้ในปฏิสัมภิทาล้วน

{๒๖๘} [๒๖๘] อัตถปฏิสัมภิทาญาณ ธัมมปฏิสัมภิทาญาณ นิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณเป็นไฉน

ญาณในอรรถชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในธรรมชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในนิรุตติชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณในปฏิภาณชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ปัญญาในความต่างแห่งอรรถชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งธรรมชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณปัญญาในความกำหนดอรรถชื่อว่าอัตถะปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความกำหนดธรรมชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความกำหนดนิรุตติชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความกำหนดปฏิภาณชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณปัญญาในความหมายอรรถชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความหมายธรรมชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความหมายนิรุตติชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ ปัญญาในความหมายปฏิภาณชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ