ขันติญาณปริโยคาหณญาณนิทเทส เล่ม ๓๑

กถํ วิทิตตฺตา ปญฺญา ขนฺติญาณํ ฯ รูปํ อนิจฺจโต วิทิตํ รูปํ ทุกฺขโต วิทิตํ รูปํ อนตฺตโต วิทิตํ ยํ ยํ วิทิตํ ตํ ตํ ขมตีติ วิทิตตฺตา ปญฺญา ขนฺติญาณํ เวทนํ ๑ สญฺญํ สงฺขาเร วิญฺญาณํ จกฺขุํ ฯเปฯ ชรามรณํ อนิจฺจโต วิทิตํ ชรมรณํ ทุกฺขโต วิทิตํ ชรามรณํ อนตฺตโต วิทิตํ ยํ ยํ วิทิตํ ตํ ตํ ขมตีติ วิทิตตฺตา ปญฺญา ขนฺติญาณํ ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา เตน วุจฺจติ วิทิตตฺตา ปญฺญา ขนฺติญาณํ ฯ

____________

๑ ยุ. เอกสงฺคหตา ฯ เอวมุปริปิ ฯ

ปัญญาในความที่ธรรมปรากฏ เป็นขันติญาณอย่างไร ฯ

รูปปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา รูปใด ๆปรากฏ รูปนั้น ๆย่อมคงที่ ฉะนั้น ปัญญาในความที่ธรรมปรากฏจึงเป็นขันติญาณเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณจักษุ ฯลฯ ชราและมรณะ ปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ชราและมรณะใด ๆ ปรากฏชรามรณะนั้น ๆ ย่อมคงที่ ฉะนั้น ปัญญาในความที่ธรรมปรากฏจึงเป็นขันติญาณ ฯ

ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความที่ธรรมปรากฏ เป็นขันติญาณ ฯ

กถํ ผุฏฺฐตฺตา ปญฺญา ปริโยคาหเน ๒ ญาณํ ฯ รูปํ อนิจฺจโต ผุสติ รูปํ ทุกฺขโต ผุสติ รูปํ อนตฺตโต ผุสติ ยํ ยํ ผุสติ ตํ ตํ ปริโยคาหตีติ ผุฏฺฐตฺตา ปญฺญา ปริโยคาหเน ญาณํ เวทนํ สญฺญํ สงฺขาเร วิญฺญาณํ จกฺขุํ ฯเปฯ ชรามรณํ อนิจฺจโต ผุสติ ทุกฺขโต ผุสติ อนตฺตโต ผุสติ ยํ ยํ ผุสติ ตํ ตํ ปริโยคาหตีติ ผุฏฺฐตฺตา ปญฺญา ปริโยคาหเน ญาณํ ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา เตน วุจฺจติ ผุฏฺฐตฺตา ปญฺญา ปริโยคาหเน ญาณํ ฯ

____________

ปัญญาในความถูกต้องธรรม เป็นปริโยคาหนญาณอย่างไร ฯ

ปัญญาย่อมถูกต้องรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมถูกต้องรูปใด ๆ ก็เข้าไปสู่รูปนั้น ๆ ฉะนั้น ปัญญาในความถูกต้องธรรม จึงเป็นปริโยคาหนญาณ ปัญญาย่อมถูกต้องเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณจักษุ ฯลฯ ชราและมรณะ โดยความเป็นของไม่เที่ยง

เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาย่อมถูกต้องชราและมรณะใด ๆ ก็เข้าสู่ชราและมรณะนั้น ๆ ฉะนั้น ปัญญาในความถูกต้องธรรมจึงเป็นปริโยคาหนญาณ ฯ

ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ชัด เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความถูกต้องธรรม เป็นปริโยคาหนญาณ ฯ