โตเทยยมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... เหมกพราหมณ์ ... นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก’ ดังนี้แล

จบ เหมกมาณวปัญหานิทเทสที่ ๘

๙. โตเทยยมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านโตเทยยะ

[๕๗] (ท่านโตเทยยะทูลถามดังนี้ว่า)

กามทั้งหลายย่อมไม่อยู่ในผู้ใด ตัณหาย่อมไม่มี แก่ ผู้ใด และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว วิโมกข์ ของผู้นั้นเป็นเช่นไร

คำว่า กามทั้งหลายย่อมไม่อยู่ในผู้ใด ความว่า กามทั้งหลายไม่อยู่ คือ ไม่อยู่ร่วม ไม่มาอยู่ในผู้ใด รวมความว่า ‘กามทั้งหลายย่อมไม่อยู่ ในผู้ใด,

หัวข้อว่า ท่านโตเทยยะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ คำว่า ท่าน นี้เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพและเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า โตเทยยะ เป็นนาม ... เป็นคำร้องเรียกของพราหมณ์นั้น รวม ความว่า ‘ท่านโตเทยยะทูลถามดังนี้ว่า’

คำว่า ตัณหาไม่มีแก่ผู้ใด ความว่า ตัณหาไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ ไม่เข้าไปได้ แก่ผู้ใด คือ ตัณหาอันผู้ใดละ สงบ ระงับได้แล้ว ทำไม่ให้ควร เกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ตัณหาไม่มีอยู่แก่ผู้ใด,คำว่า และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว ความว่า ผู้ใดข้ามแล้ว คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงแล้วจากความสงสัย ได้แล้ว รวมความว่า ‘และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว,

คำว่า วิโมกข์ของผู้นั้นเป็นเช่นไร ความว่า พราหมณ์นั้นทูลถาม วิโมกข์ว่า ‘วิโมกข์ของผู้นั้นเป็นเช่นไร คือ มีสัณฐานเช่นไร มีประการ อย่างไร มีส่วนเปรียบอย่างไร ที่บุคคลนั้นพึงปรารถนา, รวมความว่า วิโมกข์ของผู้นั้นเป็นเช่นไร เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่าท่านโตเทยยะทูลถามดังนี้ว่า

กามทั้งหลายย่อมไม่อยู่ในผู้ใด ตัณหาย่อมไม่มี แก่ ผู้ใด และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว วิโมกข์ ของผู้นั้นเป็นเช่นไร

[๕๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโตเทยยะ)

กามทั้งหลายย่อมไม่อยู่ในผู้ใด ตัณหาย่อมไม่มี แก่ ผู้ใด และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว วิโมกข์ อย่างอื่นของผู้นั้นย่อมไม่มี

หัวข้อว่า กามทั้งหลายย่อมไม่อยู่ในผู้ใด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในผู้ใด ได้แก่ ในพระอรหันตขีณาสพ

คำว่า กาม ได้แก่ กาม ๒ อย่าง โดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกามคำว่า ไม่อยู่ ความว่า กามทั้งหลายไม่อยู่ คือ ไม่อยู่ร่วม ไม่อยู่ อาศัยในผู้ใด รวมความว่า ‘กามทั้งหลายไม่อยู่ในผู้ใด’หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโตเทยยะ มี อธิบายดังนี้

คำว่า โตเทยยะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนโตเทยยะ’

หัวข้อว่า ตัณหาไม่มีแก่ผู้ใด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า แก่ผู้ใด ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ตัณหาไม่มีแก่ผู้ใด ความว่า ตัณหาไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้แก่ผู้ใด คือ ตัณหานั้นอันผู้ใดละ สงบ ระงับได้แล้ว ทำไม่ให้ ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ตัณหาไม่มีแก่ผู้ใด’คำว่า และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว ความว่า วิจิกิจฉา ตรัสเรียกว่า ความสงสัย คือ ความสงสัยในทุกข์ ... ความมีจิตครั่นคร้าม ความมีใจสนเท่ห์คำว่า ผู้ใด ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพนั้นใด

คำว่า และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว ความว่า ผู้ใดข้ามแล้ว คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงจากความสงสัยได้แล้ว รวมความว่า ‘และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว,

คำว่า วิโมกข์อย่างอื่นของผู้นั้นก็ไม่มี ความว่า วิโมกข์อย่างอื่นอัน เป็นเครื่องให้หลุดพ้นได้ของผู้นั้นไม่มี ผู้นั้นควรทำกิจด้วยวิโมกข์อย่างไร รวม ความว่า ‘วิโมกข์อย่างอื่นของผู้นั้นก็ไม่มี, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาค เจ้าจึงตรัสว่า

ดูก่อนโตเทยยะ กามทั้งหลายย่อมไม่อยู่ในผู้ใด ตัณหา ย่อมไม่มีแก่ผู้ใด และผู้ใดข้ามพ้นจากความสงสัยได้แล้ว วิโมกข์อย่างอื่นของผู้นั้นย่อมไม่มี

[๕๙] (ท่านโตเทยยะทูลถามต่อไปว่า)

ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวังหรือยังมีความหวังอยู่ เป็นผู้ มีปัญญาหรือเป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญาอยู่ ข้าแต่ พระศากยเจ้า ข้าพระองค์จะพึงรู้จักมุนีได้อย่างไร ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์ ตรัสบอกให้แจ้งซึ่งปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์

คำว่า ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวังหรือยังมีความหวังอยู่ ความว่า ผู้นั้น ไม่มีตัณหาหรือยังมีตัณหา คือ ย่อมหวัง จำนง ยินดี ปรารถนา รักใคร่ ชอบใจรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ อดีต อนาคต ปัจจุบัน รูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รู้ และ ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้ง รวมความว่า ‘ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวังหรือยังมีหวังอยู่,

หัวข้อว่า เป็นผู้มีปัญญาหรือเป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญาอยู่ มี อธิบายดังนี้

คำว่า ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา ความว่า เป็นบัณฑิต มีปัญญา มี ความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส

คำว่า หรือเป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญา ความว่า หรือว่าย่อม กำหนดตัณหาทิฏฐิ คือ ยังตัณหาทิฏฐิให้เกิด ให้เกิดพร้อม ให้บังเกิด ให้ บังเกิดเฉพาะด้วยญาณในสมาบัติ ๘ ด้วยญาณคืออภิญญา ๕ หรือด้วย ญาณอันผิด รวมความว่า ผู้นั้นมีปัญญาหรือเป็นผู้กำหนดด้วยปัญญา

หัวข้อว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์จะพึงรู้จักมุนีได้อย่างไร มี อธิบายดังนี้

คำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงผนวช จากศากยตระกูล แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่า มีทรัพย์ แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า

พระองค์ทรงมีทรัพย์เหล่านี้ คือ ทรัพย์คือศรัทธา ทรัพย์คือศีล ทรัพย์ คือหิริ ทรัพย์คือโอตตัปปะ ทรัพย์คือสุตะ ทรัพย์คือจาคะ ทรัพย์คือปัญญา ทรัพย์คือสติปัฏฐาน ทรัพย์คือสัมมัปปธาน ทรัพย์คืออิทธิบาท ทรัพย์คือ อินทรีย์ ทรัพย์คือพละ ทรัพย์คือโพชฌงค์ ทรัพย์คือมรรค ทรัพย์คือผล ทรัพย์คือนิพพาน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่า มีทรัพย์ ด้วยรัตนทรัพย์หลายอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่า พระศากยเจ้าอีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้อาจ ผู้องอาจ ผู้สามารถ ผู้กล้า ผู้แกล้วกล้า ผู้ก้าวหน้า ผู้ไม่ขลาด ผู้ไม่หวาดเสียว ผู้ไม่สะดุ้ง ผู้ไม่หนี

ทรงละความกลัวความขลาดเสียแล้ว ผู้ปราศจากความเป็นผู้มีขนลุกขนพอง แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า

คำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์จะพึงรู้จักมุนีได้อย่างไร ความว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์จะพึงรู้จัก คือ พึงรู้ชัด รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ รู้ประจักมุนีได้อย่างไร รวมความว่า ‘ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์จะพึงรู้จักมุนีได้อย่างไร’หัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์ ตรัสบอกให้แจ้งซึ่งปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ได้แก่ ปัญหาที่ข้าพระองค์ขอทูลถาม ทูลวิงวอน ทูล เชื้อเชิญ ขอให้ประกาศ

คำว่า ขอตรัสบอกให้แจ้ง ความว่า ขอจงตรัสบอก ... ขอจงประกาศ

คำว่า ผู้มีพระจักษุโดยรอบ ความว่า พระสัพพัญญุตญาณตรัสเรียก ว่าสมันตจักษุ ... เพราะเหตุนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่าผู้มีพระสมันตจักษุ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์ ตรัสบอกให้แจ้งซึ่งปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้น จึงกล่าวว่าผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวังหรือยังมีความหวังอยู่ เป็น ผู้มีปัญญาหรือเป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญาอยู่ ข้าแต่ พระศากยเจ้า ข้าพระองค์จะพึงรู้จักมุนีได้อย่างไร ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุโดยรอบ ขอพระองค์ ตรัสบอกให้แจ้งซึ่งปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์[๖๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวัง ทั้งมิใช่ผู้หวังอยู่ เป็นผู้มี ปัญญา ทั้งมิใช่เป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญา ดูก่อน โตเทยยะ ท่านจงรู้จักมุนีผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ผู้ ไม่ข้องอยู่ในกามและภพอยางนี้

คำว่า ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวัง ทั้งมิใช่ผู้หวังอยู่ ความว่า ผู้นั้นไม่มี ตัณหา ไม่เป็นไปกับด้วยตัณหา คือ ไม่หวัง ไม่จำนง ไม่ยินดี ไม่ปรารถนา ไม่รักใคร่ ไม่ชอบใจซึ่งรูป เสียง กลิ่น ... รูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ ที่ได้รู้ และธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้ง รวมความว่า ‘ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวัง ทั้งมิใช่ผู้หวังอยู่’หัวข้อว่า ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา ทั้งมิใช่เป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญา มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา ความว่า ผู้นั้นเป็นบัณฑิต มีปัญญา มี ความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส

คำว่า ทั้งมิใช่เป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญา ความว่า ผู้นั้นไม่กำหนด ตัณหาทิฏฐิ คือ ไม่ยังตัณหาทิฎฐิให้เกิดไม่ให้เกิดพร้อม ไม่ให้บังเกิด ไม่ให้ บังเกิดขึ้น เฉพาะด้วยญาณในสมาบัติ ๘ ด้วยญาณคืออภิญญา ๕ หรือด้วย ญาณอันผิด รวมความว่า ‘ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา ทั้งมิใช่เป็นผู้มีปกติ กำหนดด้วยปัญญา’หัวข้อว่า ดูก่อนโตเทยยะ ท่านจงรู้จักมุนี ... อย่างนี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ ... บุคคลนั้นล่วง แล้วซึ่งธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย ชื่อว่าเป็นมุนี

คำว่า ดูก่อนโตเทยยะ ท่านจงรู้จักมุนี ... อย่างนี้ ความว่า ดูก่อน โตเทยยะ ท่านจงรู้จัก คือ รู้แจ้ง รู้ประจักษ์ซึ่งมุนีอย่างนี้ รวมความว่า ‘ดูก่อนโตเทยยะ ท่านจงรู้จักมุนี ... อย่างนี้’

หัวข้อว่า ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ผู้ไม่ข้องอยู่ในกามและภพ มี อธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ความว่า กิเลสเป็นเหตุให้กังวล คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต กิเลสเป็นเหตุให้กังวล เหล่านี้อันมุนีใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำไม่ให้ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ มุนีนั้นตรัสเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล’

หัวข้อว่า ในกามและภพ มีอธิบายดังนี้

คำว่า กาม ได้แก่ กาม ๒ อย่าง โดยหัวข้อ คือ วัตถุกามและกิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

คำว่า ภพ ได้แก่ ภพ ๒ อย่าง คือ กรรมภพและภพใหม่อันมีใน ปฏิสนธิ ... นี้เป็นภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ

คำว่า ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ผู้ไม่ข้องอยู่ในกามและภพ ความ ว่า ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ไม่ข้อง ไม่เกี่ยว ไม่เกี่ยวข้อง ไม่พัวพัน ออก สละ หลุดพัน ไม่ประกอบในกามและภพ มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ผู้ไม่ข้องอยู่ในกามและภพ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ผู้นั้นเป็นผู้ไร้ความหวัง ทั้งมิใช่ผู้หวังอยู่ เป็นผู้มี ปัญญา ทั้งมิใช่เป็นผู้มีปกติกำหนดด้วยปัญญา ดูก่อน โตเทยยะ ท่านจงรู้จักมุนีผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้กังวล ผู้ ไม่ข้องอยู่ในกามและภพอย่างนี้ พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา...โตเทยยพราหมณ์ ...นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก’ ดังนี้แล

จบ โตเทยยมาณวปัญหานิทเทสที่ ๙

๑๐. กัปปมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านกัปปะ

[๖๑] (ท่านกัปปะทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ธรรมเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ ในเมื่อห้วงน้ำคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว ผู้อันชรา และมัจจุครอบงำแล้ว อนึ่ง ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ธรรมอันเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์ อย่างที่ทุกข์นี้จะไม่พึง มีอีกต่อไปด้วยเกิดคำว่า ผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ ความว่า สงสารตรัสเรียกว่า สระ ได้แก่ การมา การไป ทั้งการไปและการมา มรณะ คติ ภพน้อยภพใหญ่ จุติ อุบัติ ความบังเกิด ความแตกดับ ชาติ ชรา และมรณะ

แม้ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารก็ไม่ปรากฏ แม้ที่สุดข้างปลายแห่งสงสาร ก็ไม่ปรากฏ สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ ดำรงอยู่เฉพาะ พัวพัน เข้าถึง ติดอยู่ น้อมใจไปแล้วในท่ามกลางสงสาร

ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารไม่ปรากฏอย่างไร คือ ไม่ปรากฏว่าวัฏฏะ เป็นไปแล้วตลอดชาติเท่านี้ พ้นจากนั้นย่อมไม่เป็นไป ย่อมไม่มีอย่างนั้น ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้

วัฏฏะเป็นไปแล้วตลอด ๑๐๐ ชาติเท่านี้ พ้นจากนั้นย่อมไม่เป็นไป ย่อมไม่มีอย่างนั้น ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้

วัฏฏะเป็นไปแล้วตลอด ๑,๐๐๐ ชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ ชาติเท่านี้ ... ตลอดโกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐โกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ โกฏิ