กัปปมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๑๐. กัปปมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านกัปปะ

[๖๑] (ท่านกัปปะทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ธรรมเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ ในเมื่อห้วงน้ำคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว ผู้อันชรา และมัจจุครอบงำแล้ว อนึ่ง ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ธรรมอันเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์ อย่างที่ทุกข์นี้จะไม่พึง มีอีกต่อไปด้วยเกิดคำว่า ผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ ความว่า สงสารตรัสเรียกว่า สระ ได้แก่ การมา การไป ทั้งการไปและการมา มรณะ คติ ภพน้อยภพใหญ่ จุติ อุบัติ ความบังเกิด ความแตกดับ ชาติ ชรา และมรณะ

แม้ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารก็ไม่ปรากฏ แม้ที่สุดข้างปลายแห่งสงสาร ก็ไม่ปรากฏ สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ ดำรงอยู่เฉพาะ พัวพัน เข้าถึง ติดอยู่ น้อมใจไปแล้วในท่ามกลางสงสาร

ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารไม่ปรากฏอย่างไร คือ ไม่ปรากฏว่าวัฏฏะ เป็นไปแล้วตลอดชาติเท่านี้ พ้นจากนั้นย่อมไม่เป็นไป ย่อมไม่มีอย่างนั้น ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้

วัฏฏะเป็นไปแล้วตลอด ๑๐๐ ชาติเท่านี้ พ้นจากนั้นย่อมไม่เป็นไป ย่อมไม่มีอย่างนั้น ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้

วัฏฏะเป็นไปแล้วตลอด ๑,๐๐๐ ชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ ชาติเท่านี้ ... ตลอดโกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐โกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ โกฏิ

ชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐โกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอดปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐ ปีเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ ปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ ปีเท่านี้ ... ตลอด โกฏิปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐ โกฏิปีเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ โกฏิปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐โกฏิปีเท่านี้ ... ตลอดกัปเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐ กัปเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ กัปเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ กัปเท่านี้ ... ตลอดโกฏิกัปเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐ โกฏิกัปเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ โกฏิกัปเท่านี้ พ้นจากนั้นย่อมไม่เป็นไป ย่อมไม่มีอย่างนั้น ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้วัฏฏะเป็นไปแล้วตลอด ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิกัปเท่านี้ พ้นจากนั้นย่อมไม่ เป็นไป ย่อมไม่มีอย่างนี้ ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังสาร วัฎนี้ไม่มีใครรู้ที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายได้ สำหรับเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็น ที่กางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบไว้ เวียนว่ายตายเกิดอยู่ ที่สุดเบื้อง ต้นย่อมไม่ปรากฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้เสวยทุกข์ ได้เสวย ความเผ็ดร้อน ได้เสวยความพินาศ ได้เพิ่มพูนป่าช้ากันมาตลอดกาลนาน ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุเพียงเท่านี้ก็เพียงพอที่จะเบื่อหน่าย เพียงพอที่จะคลายกำหนัด เพียงพอที่จะหลุดพ้นในสังขารทั้งปวงกัน” ที่สุด ข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏอย่างนี้บ้างที่สุดข้างปลายแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏอย่างไร คือ วัฏฏะจักเป็น ไปตลอดชาติเท่านี้ พ้นจากนั้นจักไม่เป็นไป ย่อมไม่มีอย่างนั้น ที่สุดข้าง ปลายแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏอย่างนี้บ้าง

วัฏฏะจักเป็นไปตลอด ๑๐๐ ชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ ชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ ชาติเท่านี้ ... ตลอดโกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐ โกฏิชาติ

เท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ โกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิชาติเท่านี้ ... ตลอดปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐ ปีเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ ปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ ปีเท่านี้ ... ตลอดโกฏิปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐โกฏิปีเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐โกฏิปีเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐โกฏิปีเท่านี้ ... ตลอดกัปเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐ กัปเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ กัปเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐,๐๐๐ กัปเท่านี้ ... ตลอดโกฏิกัปเท่านี้ ... ตลอด ๑๐๐โกฏิกัปเท่านี้ ... ตลอด ๑,๐๐๐ โกฏิกัปเท่านี้ วัฏฏะจักเป็นไปตลอด ๑๐๐,๐๐๐ โกฏิกัปเท่านี้ พ้นจากนั้นจักไม่เป็นไป ย่อม ไม่มีอย่างนี้ ที่สุดข้างปลายแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏอย่างนี้บ้างแม้ที่สุดข้างต้น แม้ที่สุดข้างปลายแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้

สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ คือ ดำรงมั่นคงอยู่ พัวพัน เข้าไปติดอยู่ น้อม ใจไปแล้วในท่ามกลางสงสาร รวมความว่า ‘ผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ,

หัวข้อว่า ท่านกัปปะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ คำว่า ท่าน นี้ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพและเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า กัปปะ เป็นนาม ... เป็นคำร้องเรียกของพราหมณ์นั้น รวม ความว่า ‘ท่านกัปปะทูลถามดังนี้ว่า,

คำว่า ในเมื่อห้วงนํ้าคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว ความว่า เมื่อ กามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฎฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะเกิดแล้ว คือ เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏแล้ว

คำว่า ภัยใหญ่ ความว่า เมื่อชาติภัย ชราภัย พยาธิภัย มรณภัย รวมความว่า ‘ในเมื่อห้วงนํ้าคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว,

คำว่า ผู้อันชราและมัจจุครอบงำแล้ว ความว่า ผู้อันชราถูกต้อง ครอบงำ ตั้งลง ประกอบแล้ว อันมัจจุถูกต้อง ครอบงำ ตั้งลง ประกอบ แล้ว อันชาติไปตาม อันชราแล่นตาม ถูกพยาธิครอบงำ มรณะหํ้าหั่น ไม่มี ที่ต้านทาน ไม่มีที่เร้น ไม่มีสรณะ ไม่มีที่พึ่ง รวมความว่า ‘ผู้อันชราและ มัจจุครอบงำแล้ว,คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมเป็น ที่พึ่ง ความว่า ขอพระองค์จงตรัสบอก ... ขอจงประกาศซึ่งธรรมเป็นที่พึ่ง คือ ธรรมเป็นที่ต้านทาน ธรรมเป็นที่เร้น ธรรมเป็นสรณะ ธรรมเป็นคติที่ไป

คำว่า ผู้นิรทุกข์ เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความ เคารพ คำว่า ผู้นิรทุกข์ นี้เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพและ เป็นไปกับด้วยความยำเกรง รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอ พระองค์โปรดตรัสบอกธรรมอันเป็นที่พึ่ง’หัวข้อว่า อนึ่ง ขอพระองค์โปรดตรัสบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระองค์ ความว่า พราหมณ์นั้นกราบทูลหมายถึงพระผู้มีพระ ภาคเจ้า

คำว่า ขอโปรดตรัสบอกธรรมเป็นที่พึ่ง ความว่า ขอจงตรัสบอก ... ขอจงประกาศซึ่งธรรมเป็นที่พึ่ง คือ ธรรมเป็นที่ต้านทาน ธรรมเป็นที่เร้น ธรรมเป็นสรณะ ธรรมเป็นคติที่ไป รวมความว่า ‘อนึ่ง ขอพระองค์โปรด ตรัสบอกธรรมอันเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์’คำว่า อย่างที่ทุกข์นี้จะไม่พึงมีอีกต่อไป ความว่า อย่างที่ทุกข์นี้พึงดับ คือ พึงสงบ พึงถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ พึงระงับไปในภพนี้นี่แหละ คือ ทุกข์อันมีในปฏิสนธิไม่พึงบังเกิดอีก คือ ไม่พึงเกิด ไม่พึงเกิดพร้อม ไม่พึง บังเกิด ไม่พึงบังเกิดแน่นอนในกามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ

อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ ในคติใหม่ อุปบัติใหม่ ปฏิสนธิใหม่ ภพ สงสารหรือในวัฏฏะ พึงดับ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไปได้ ระงับไปในภพนี้นี่ แหละ รวมความว่า ‘อย่างที่ทุกข์นี้จะไม่พึงมีอีกต่อไป’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่าข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ธรรมเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ ในเมื่อห้วงนํ้าคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว ผู้อันชรา และมัจจุครอบงำแล้ว อนึ่ง ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ธรรมอันเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์ อย่างที่ทุกข์นี้จะไม่พึงมี อีกต่อไปด้วยเถิด[๖๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนกัปปะ)

เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ ในท่ามกลางสระ ในเมื่อห้วงน้ำคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่ เกิดแล้ว ผู้อันชราและมัจจุครอบงำแล้ว ดูก่อนกัปปะ เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่ท่าน

คำว่า ผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ ความว่า สงสาร ตรัสเรียกว่า สระ ได้แก่ การมา การไป ทั้งการไปและการมา กาลมรณะ คติ ภพน้อย ภพใหญ่ จุติ อุบัติ ความบังเกิด ความแตก ชาติ ชราและมรณะ

แม้ที่สุดข้างต้นแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏ แม้ที่สุดข้างปลายแห่ง สงสารก็ไม่ปรากฏ ... ก็สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ คือ ดำรงมั่นคงอยู่ พัวพัน เข้าถึง ติดอยู่ น้อมใจไปแล้วในท่ามกลางสงสาร ที่สุดข้างต้นแห่งสงสาร ย่อมไม่ปรากฎอย่างไร ... ที่สุดข้างปลายแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏอย่างนี้

บ้าง ที่สุด ข้างปลายแห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏอย่างไร ... ที่สุดข้างปลาย แห่งสงสารย่อม ไม่ปรากฏอย่างนี้บ้าง แม้ที่สุดข้างต้น แม้ที่สุดข้างปลาย แห่งสงสารย่อมไม่ปรากฏแม้อย่างนี้ สัตว์ทั้งหลายดำรงอยู่ ดำรงมั่นคงอยู่ พัวพัน เข้าถึง ติดอยู่ น้อมใจไปแล้วในท่ามกลางสงสาร รวมความว่า ‘ผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสงสาร’หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนกัปปะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า กัปปะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนกัปปะ’

คำว่า เมื่อห้วงนํ้าคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว ความว่า เมื่อ กามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะเกิดแล้ว คือ เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏแล้ว

คำว่า ภัยใหญ่ ความว่า ชาติภัย ชราภัย พยาธิภัย มรณภัย รวมความว่า ‘เมื่อห้วงนํ้าคือกิเลสซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว,

คำว่า ผู้อันชราและมัจจุครอบงำแล้ว ความว่า ผู้อันชราถูกต้อง ครอบงำ ตั้งลง ประกอบแล้ว อันมัจจุถูกต้อง ครอบงำ ตั้งลง ประกอบ แล้ว อันชาติไปตาม อันชราแล่นตาม ถูกพยาธิครอบงำ มรณะหํ้าหั่น ไม่มี ที่ต้านทาน ไม่มีที่เร้น ไม่มีสรณะ ไม่มีที่พึ่ง รวมความว่า ‘ผู้อันชราและ มัจจุครอบงำแล้ว,คำว่า ดูก่อนกัปปะ เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่ท่าน ความว่า เรา จะบอก ... จะประกาศซึ่งธรรมเป็นที่พึ่ง คือ ธรรมเป็นที่ต้านทาน ธรรม

เป็นที่เร้น ธรรมเป็นสรณะ ธรรมเป็นคติที่ไป รวมความว่า ‘เราจะบอก ธรรมเป็นที่พึ่งแก่ท่าน,

หัวข้อว่า ดูก่อนกัปปะ ... แก่ท่าน มีอธิบายดังนี้

คำว่า กัปปะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

รวมความว่า ‘ดูก่อนกัปปะ เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่ท่าน, เพราะ เหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ดูก่อนกัปปะ เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่สัตว์ทั้งหลาย ผู้ดำรงอยู่ในท่ามกลางสระ ในเมื่อห้วงน้ำคือกิเลส ซึ่งเป็นภัยใหญ่เกิดแล้ว ผู้อันชราและมัจจุครอบงำแล้ว ดูก่อนกัปปะ เราจะบอกธรรมเป็นที่พึ่งแก่ท่าน[๖๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

ธรรมชาตอันไม่มีเครื่องกังวล ไม่มีเครื่องถือมั่น นี้ จัดเป็นที่พึ่งที่ไม่มีที่พึ่งอื่นยิ่งกว่า ธรรมชาตนั้นเป็นที่ สิ้นไปแห่งชราและมัจจุ เราเรียกว่านิพพาน

หัวข้อว่า ธรรมชาตอันไม่มีเครื่องกังวล ไม่มีเครื่องถือมั่น มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า อันไม่มีเครื่องกังวล ความว่า เครื่องกังวล ก็คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต อมตนิพพานเป็นที่ละ เป็นที่สงบ เป็นที่สลัดทิ้ง เป็นที่ระงับเครื่องกังวล รวมความว่า ‘ไม่มีเครื่องกังวล,

คำว่า อันไม่มีเครื่องถือมั่น ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า เครื่องถือมั่น ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ อมตนิพพาน เป็นที่ละ เป็นที่สงบ เป็นที่สลัดทิ้ง เป็นที่ระงับเครื่องถือมั่น รวมความว่า ‘อันไม่มี เครื่องกังวล ไม่มีเครื่องถือมั่น,คำว่า นี้จัดเป็นที่พึ่งที่ไม่มีที่พึ่งอื่นยิ่งกว่า ความว่า นี้เป็นที่พึ่ง คือ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่เร้น เป็นสรณะ เป็นคติที่ไป

คำว่า ไม่มีที่พึ่งอื่นยิ่งกว่า ความว่า ที่พึ่งอื่น คือ อย่างอื่นจาก นิพพานนั้นมิได้มี โดยที่แท้ ที่พึ่งนั้นนั่นแหละเป็นที่พึ่งอันเลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน สูงสุด และอย่างยิ่ง รวมความว่า ‘นี้จัดเป็นที่พึ่งที่ ไม่มีที่พึ่งอื่นยิ่งกว่า’คำว่า นั้น เราเรียกว่านิพพาน ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า วานะ ได้แก่ ราคะ สาราคะ อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ อมตนิพพานเป็นที่ละ เป็นที่สงบ เป็นที่สลัดทิ้ง เป็นที่ระงับตัณหาที่ชื่อว่าวานะนั้นคำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า เราขอบอก คือ เราขอบอก ... ขอประกาศ รวมความว่า ‘นั้นเราเรียกว่านิพพาน,

คำว่า เป็นที่สิ้นไปแห่งชราและมัจจุ ความว่า อมตนิพพานเป็นที่ละ เป็นที่สงบ เป็นที่สลัดทิ้ง เป็นที่ระงับชราและมรณะ รวมความว่า ‘เป็น ที่สิ้นไปแห่งชราและมัจจุ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าธรรมชาตอันไม่มีเครื่องกังวล ไม่มีเครื่องถือมั่นนี้จัด เป็นที่พึ่งที่ไม่มีที่พึ่งอื่นยิ่งกว่า ธรรมชาตนั้นเป็นที่สิ้นไป แห่งชราและมัจจุ เราเรียกว่านิพพาน

[๖๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า)

พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดรู้ทั่วถึงนิพพานนั้นแล้ว เป็นผู้มีสติ มีธรรมอันเห็นแล้ว ดับสนิทแล้ว พระอรหันต ขีณาสพเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งมาร ไม่ดำเนินไปตามมาร

หัวข้อว่า พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดรู้ทั่วถึงนิพพานนั้นแล้วเป็นผู้มี สติ มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น หมายถึง อมตนิพพาน คือ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ (นิพพาน)

คำว่า รู้ทั่วถึง ความว่า รู้ทั่วถึง คือ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ไตร่ตรอง ทำให้แจ่มแจ้ง ได้แก่ รู้ทั่วถึง ... ทำให้แจ่มแจ้งว่า ‘สังขาร ทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวล ล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา,คำว่า เหล่าใด ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพทั้งหลาย

คำว่า เป็นผู้มีสติ ความว่า เป็นผู้มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ มี สติเจริญสติปัฏฐานเป็นเครื่องพิจารณาเห็นกายในกาย ... เพราะเหตุนั้น พระ อรหันตขีณาสพทั้งหลายจึงตรัสเรียกว่าผู้มีสติ รวมความว่า ‘พระอรหันต ขีณาสพเหล่าใดรู้ทั่วถึงนิพพานนั้นแล้วเป็นผู้มีสติ,หัวข้อว่า มีธรรมอันเห็นแล้ว ดับสนิทแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีธรรมอันเห็นแล้ว ความว่า มีธรรมอันเห็นแล้ว คือ มี ธรรมอันรู้แล้ว มีธรรมอันเทียบเคียงแล้ว มีธรรมอันพิจารณาแล้ว มี ธรรมอันไตร่ตรองแล้ว มีธรรมอันแจ่มแจ้งแล้ว

คำว่า ดับสนิทแล้ว ความว่า ชื่อว่าดับแล้ว ระงับแล้ว เพราะเป็นผู้ดับราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงได้แล้ว รวมความว่า ‘มีธรรมอันเห็นแล้ว ดับสนิทแล้ว’

หัวข้อว่า ย่อมเป็นผู้ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งมาร มีอธิบายดังนี้

คำว่า มาร ได้แก่ มาร ผู้มีกรรมดำ ผู้เป็นใหญ่ ผู้ทำให้สัตว์ถึง ความตาย ผู้ทำลาย ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของผู้ประมาท

คำว่า พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจแห่ง มาร ความว่า พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นย่อมไม่เป็นไปในอำนาจแห่ง มาร แม้มารก็ยังอำนาจให้เป็นไปในพระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นไม่ได้ พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นครอบงำ ข่มขี่ ท่วมทับ กำจัด ย่ำยีมาร พวกของมาร บ่วงมาร เบ็ดมาร เหยื่อมาร วิสัยมาร ที่อยู่แห่งมาร โคจร แห่งมาร เครื่องผูกแห่งมาร ย่อมเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘พระอรหันตขีณาสพ เหล่านั้น ย่อมเป็นผู้ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งมารคำว่า พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่ดำเนินไปตามมาร ความว่า พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นไม่ไปบำรุง เที่ยวบำรุง บำเรอ รับใช้มาร พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้น เป็นผู้บำรุง เที่ยวบำรุง บำเรอ รับใช้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว รวมความว่า ‘พระอรหันตขีณาสพ เหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่ดำเนินไปตามมาร, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่า

พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดรู้ทั่วถึงนิพพานนั้นแล้ว เป็นผู้มีสติ มีธรรมอันเห็นแล้ว ดับสนิทแล้ว พระอรหันต ขีณาสพเหล่านั้น ย่อมเป็นผู้ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งมาร ไม่ดำเนินไปตามมาร

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... กัปปพราหมณ์ ... นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก’ ดังนี้แล

จบ กัปปมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๐

๑๑. ชตุกัณณีมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านชตุกัณณี

[๖๕] (ท่านชตุกัณณีทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่าพระองค์ ไม่มีความใคร่กาม จึงมาเพื่อจะทูลถามพระองค์ผู้ไม่มี กาม ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้มี พระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณอันเกิดพร้อมกับ ความตรัสรู้ ขอพระองค์จงตรัสบอกสันติบท ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรม อันแท้จริงนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิดคำว่า ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่า พระองค์ไม่มีความ ใคร่กาม ความว่า ข้าพระองค์ได้ฟัง คือ ได้สดับ ศึกษา ทรงจำ เข้าไปกำหนดว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็น พระอรหันต์ ... เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่า’