ชตุกัณณีมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... กัปปพราหมณ์ ... นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก’ ดังนี้แล

จบ กัปปมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๐

๑๑. ชตุกัณณีมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านชตุกัณณี

[๖๕] (ท่านชตุกัณณีทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่าพระองค์ ไม่มีความใคร่กาม จึงมาเพื่อจะทูลถามพระองค์ผู้ไม่มี กาม ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้มี พระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณอันเกิดพร้อมกับ ความตรัสรู้ ขอพระองค์จงตรัสบอกสันติบท ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรม อันแท้จริงนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิดคำว่า ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่า พระองค์ไม่มีความ ใคร่กาม ความว่า ข้าพระองค์ได้ฟัง คือ ได้สดับ ศึกษา ทรงจำ เข้าไปกำหนดว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็น พระอรหันต์ ... เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่า’

คำว่า พระวีรเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกล้าหาญ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงมีความเพียร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงองอาจ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงให้ผู้อื่นมีความเพียร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงเป็นผู้สามารถ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวีระ ทรงเป็นผู้แกล้วกล้า ผู้ก้าวหน้า ผู้ไม่ขลาด ผู้ไม่หวาดเสียว ผู้ไม่สะดุ้ง ผู้ไม่หนี ละความกลัวความขลาดได้แล้ว ปราศจากความเป็นผู้ขนลุกขนพอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระวีรเจ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเว้นแล้วจากบาปธรรมทั้งปวง ในโลกนี้ ล่วงพ้นได้แล้วซึ่งทุกข์ในนรก ทรงอยู่ ด้วยความเพียร พระองค์ทรงมีพระวิริยะ มีปธาน ทรง แกล้วกล้า เป็นผู้คงที่ ท่านกล่าวว่ามีพระหฤทัยเป็นอย่างนั้น รวมความว่า ‘ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังแล้วว่า,

หัวข้อว่า ไม่มีความใคร่กาม มีอธิบายดังนี้

คำว่า กาม ได้แก่ กาม ๒ อย่างโดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒)กิเลส กาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงกำหนดรู้วัตถุกาม ทรงละกิเลส กามได้แล้ว เพราะทรงกำหนดรู้วัตถุกาม เพราะทรงละกิเลสกามได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงใคร่กาม คือ ไม่ทรงยินดีกาม ไม่ทรงติดใจ กามทั้งหลายว่ากามทั้งหลายประเสริฐ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ตรัสรู้แล้วจึงไม่มีกาม ออกจากกามแล้ว มีกามอันทรงสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว ได้แก่ ทรงเป็นผู้ปราศจากราคะ มี ราคะหายไปแล้ว มีราคะอันทรงสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว ทรงหายหิวแล้ว ดับแล้ว เย็นแล้ว เป็นผู้มีพระองค์ ประเสริฐเสวยสุขอยู่ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่า พระองค์ไม่มีความใคร่กาม,

หัวข้อว่า ท่านชตุกัณณีทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก คำว่า ท่าน นี้เป็นคำกล่าว เป็นไปกับด้วยความเคารพและเป็นไปกับด้วยความยำเกรง

คำว่า ชตุกัณณี เป็นโคตร เป็นชื่อเฉพาะแห่งพราหมณ์นั้น รวม ความว่า ‘ท่านชตุกัณณีทูลถามดังนี้ว่า,

หัวข้อว่า ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว จึงมาเพื่อจะทูลถามพระองค์ผู้ ไม่มีกาม มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว ความว่า ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลส คือ ก้าวล่วง ก้าวล่วงพ้น เป็นไปล่วงซึ่งห้วงกิเลสได้แล้ว รวมความว่า ‘ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว,

คำว่า เพื่อจะทูลลาม ความว่า เพื่อจะทูลถาม คือ สอบถาม ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ทรงประกาศ

คำว่า จึงมา ... พระองค์ผู้ไม่มีกาม ความว่า ข้าพระองค์มา คือ เป็นผู้มา เข้ามา ถึงพร้อม สมาคมกับพระองค์เพื่อจะทูลถามพระองค์ ผู้ไม่มีกาม คือ ผู้ออกจากกามแล้ว มีกามอันทรงสละแล้ว คายแล้ว ปล่อย แล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว ปราศจากราคะ มีราคะหายไปแล้ว มีราคะ อันสละแล้ว สำรอกแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สละคืนแล้ว รวมความว่า ‘ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว จึงมาเพื่อจะทูลถามพระองค์ผู้ไม่มีกาม,หัวข้อว่า ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณอันเกิด พร้อมกับความตรัสรู้ ขอพระองค์จงตรัสบอกสันติบท มีอธิบายดังนี้

คำว่า สันติ ความว่า ว่าโดยอาการอย่างเดียวกัน สันติก็ดี สันติบทก็ดี ก็เป็นอย่างเดียวกัน คือ อมตนิพพาน ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง

เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ สมจริงตามที่พระผู้มีพระภาค เจ้าตรัสว่า “นั่นเป็นทางอันสงบ นั่นเป็นทางอันประณีต คือ ธรรมเป็นที่ ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลาย ความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้”

อีกนัยหนึ่ง ว่าโดยอาการอื่น ธรรมเหล่าใดย่อมเป็นไปเพื่อบรรลุความ สงบ เพื่อถูกต้องความสงบ เพื่อทำให้แจ้งความสงบ คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ธรรมเหล่านี้เรียกว่า สันติบท (ทางสงบ) ตาณบท (ทางต้านทาน) เลณบท (ทางซ่อนเร้น) สรณบท (ทางเป็นที่พี่ง) อภยบท (ทางไม่มีภัย) อัจจุตบท (ทาง ไม่เคลื่อน) อมตบท (ทางไม่ตาย) นิพพานบท (ทางดับตัณหา)คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณอันเกิด พร้อมกับความตรัสรู้ ความว่า พระสัพพัญญุตญาณตรัสเรียกว่า พระเนตร พระเนตรและความเป็นพระชินเจ้าเกิดขึ้นแล้วแก่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ในขณะเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ เพราะเหตุนั้น

พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าผู้มีพระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณอันเกิดพร้อมกับ ความตรัสรู้ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณ อันเกิดพร้อมกับความตรัสรู้ ขอพระองค์จงตรัสบอกสันติบท’คำว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเข้า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรม อันแท้จริงนั้นแก่ข้าพระองค์ ความว่า อมตนิพพาน ตรัสเรียกว่า ธรรม อันแท้จริง ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลส เครื่องร้อยรัดมิได้ (นิพพาน)

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมอันแท้จริงนั้นแก่ข้าพระองค์ ความ ว่า ขอพระองค์จงตรัสบอก ... ขอจงทรงประกาศ รวมความว่า ‘ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมอันแท้จริงนั้นแก่ข้าพระองค์, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

ข้าแต่พระวีรเจ้า ข้าพระองค์ได้ฟังมาว่าพระองค์ ไม่มีความใคร่กาม จึงมาเพื่อจะทูลถามพระองค์ผู้ไม่มี กาม ผู้ล่วงพ้นห้วงกิเลสได้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้มี พระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณอันเกิดพร้อมกับความ ตรัสรู้ ขอพระองค์จงตรัสบอกสันติบท ข้าแต่พระผู้มี พระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมอันแท้จริงนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด[๖๖] (ท่านชตุกัณณีทูลถามว่า)

แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีเดช ทรง ครอบงำกามทั้งหลายด้วยเดชแล้วเสด็จจาริกไป เหมือน ดวงอาทิตย์ซึ่งมีเดชคือแสงสว่างครอบคลุมปฐพีด้วยเดช โคจร อยู่ฉะนั้น ขอพระองค์ผู้ทรงมีพระปัญญากว้าง ขวางดุจแผ่นดินได้โปรดตรัสบอกธรรมซึ่งเป็นเหตุให้ละ ชาติและชราได้ในภพนี้ที่ข้าพระองค์พึงทราบได้ แก่ ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาน้อยด้วยเถิดหัวข้อว่า แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีเดช ทรงครอบงำกาม ทั้งหลายด้วยเดชแล้วเสด็จจาริกไป มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า กามทั้งหลาย ได้แก่ กาม ๒ อย่างโดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดรู้วัตถุกาม ทรงละ ทรงครอบงำ ทรง ปกคลุม ทรงท่วมทับ ทรงกำจัด ทรงยำยีแล้วซึ่งกิเลสกามเสด็จจาริกไป คือ ประทับอยู่ ทรงเคลื่อนไหว ทรงเป็นไป ทรงเลี้ยงดู เสด็จดำเนินไป ทรง ให้อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีเดช ทรงครอบงำกามทั้งหลายด้วยเดชแล้วเสด็จจาริกไป,

คำว่า เหมือนดวงอาทิตย์ซึ่งมีเดชคือแสงสว่างครอบคลุมปฐพีด้วย เดชโคจรอยู่ฉะนั้น ความว่า สุริยะ ตรัสเรียกว่า ดวงอาทิตย์ แผ่นดินตรัส เรียกว่า ปฐพี

ดวงอาทิตย์ซึ่งมีเดชคือแสงสว่าง ประกอบด้วยเดชคือแสงสว่างส่อง แผ่ปกคลุมครอบปฐพีให้ร้อน เลื่อนลอยไปในอากาศทั่วไป กำจัดความมืด ส่องแสงสว่างโคจรไปในอากาศอันว่าง ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมี เดชคือพระญาณ ประกอบด้วยเดชคือพระญาณ ทรงกำจัดซึ่งสมุทัยแห่ง อภิสังขารทั้งปวง ... ความมืดคือกิเลสอันธการคืออวิชชา ทรงแสดงแสง สว่างคือญาณ ทรงกำหนดรู้วัตถุกาม ทรงละ ทรงครอบงำ ทรงปกคลุม ทรงท่วมทับ ทรงกำจัด ทรงย่ำยีแล้วซึ่งกิเลสกามเสด็จจาริกไป คือ ประทับ อยู่ ทรงเคลื่อนไหว ทรงเป็นไป ทรงเลี้ยงดู เสด็จดำเนินไป ทรงให้ อัตภาพดำเนินไป ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘เหมือนดวงอาทิตย์ซึ่งมี เดชคือแสงสว่างครอบคลุมปฐพีด้วยเดชโคจรอยู่ฉะนั้น’คำว่า ผู้ทรงมีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน แก่ข้าพระองค์ผู้มี ปัญญาน้อยด้วยเถิด ความว่า ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาน้อย คือ มีปัญญา ต่ำทราม มีปัญญาต่ำต้อย ส่วนพระองค์ทรงมีพระปัญญามาก มีพระปัญญา

กว้างขวาง มีพระปัญญาร่าเริง มีพระปัญญาไว มีพระปัญญากล้าแข็ง มี พระปัญญาทำลายกิเลส ปฐพี ตรัสเรียกว่า ภูริ พระองค์ทรงประกอบ ด้วยพระปัญญาอันไพบูลย์ กว้างขวางเสมอด้วยแผ่นดิน รวมความว่า ‘ผู้ทรง มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินแก่ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาน้อยด้วยเกิด,

หัวข้อว่า ได้โปรดตรัสบอกธรรมที่ข้าพระองค์พึงทราบได้ มีอธิบาย ดังนี้ คำว่า ขอจงตรัสบอกธรรม ความว่า ได้โปรดตรัสบอก ... ได้ โปรดประกาศพรหมจรรย์อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน คือ สติปัฏฐาน ๔ ... นิพพาน และข้อปฏิบัติใหัถึงนิพพาน รวมความว่า ‘ได้โปรดตรัสบอกธรรม,

คำว่า ที่ข้าพระองค์พึงทราบได้ ความว่า ที่ข้าพระองค์พึงรู้ คือ พึงรู้ชัด พึงรู้แจ้ง พึงรู้แจ้งเฉพาะ พึงแทงตลอด พึงบรรลุ พึงถูกต้อง พึงทำให้แจ้งได้ รวมความว่า‘ได้โปรดตรัสบอกธรรมที่ข้าพระองค์พึงทราบได้,

คำว่า ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ความว่า อมตนิพพาน เป็นที่ละ เป็นที่สงบ เป็นที่สละคืน เป็นที่ระงับ ซึ่ง ชาติ ชราและมรณะ ในภพนี้แล รวมความว่า ‘ซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

แท้จริง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีเดช ทรง ครอบงำกามทั้งหลายด้วยเดชแล้วเสด็จจาริกไป เหมือน ดวงอาทิตย์ซึ่งมีเดชคือแสงสว่างครอบคลุมปฐพีด้วยเดช โคจรอยู่ฉะนั้น ขอพระองค์ผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจ แผ่นดินได้โปรดตรัสบอกธรรมซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและ ชราได้ในภพนี้ ที่ข้าพระองค์พึงทราบได้แก่ข้าพระองค์ผู้ มีปัญญาน้อยด้วยเกิด

[๖๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนชตุกัณณี)

ท่านเห็นเนกขัมมะโดยความเกษมแล้ว จงกำจัด ความกำหนัดในกามทั้งหลายเสีย เครื่องกังวลที่ท่าน ยึดไว้หรือที่ควรสลัดเสียก็อย่าได้มีแก่ท่านเลย

หัวข้อว่า จงกำจัดความกำหนัดในกามทั้งหลายเสีย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในกามทั้งหลาย ได้แก่ กาม ๒ อย่างโดยหัวข้อ คือ วัตถุ กามและกิเลสกาม ... นี้เรียกว่าวัตถุกาม ... นี้เรียกว่ากิเลสกาม

คำว่า ความกำหนัด ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า ความกำหนัด ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า จงกำจัดความกำหนัดในกามทั้งหลายเสีย ความว่า ท่านจง กำจัด คือ ปราบปราม ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่ง ความกำหนัดในกามทั้งหลาย รวมความว่า ‘ท่านจงกำจัดความกำหนัดใน กามทั้งหลายเสีย,คำว่า ชตุกัณณี เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยโคตร

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนชตุกัณณี,

หัวข้อว่า เห็นเนกขัมมะโดยความเกษมแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า เนกขัมมะ ความว่า เห็น คือ เห็นแจ้ง เทียบเคียง พิจารณา ไตร่ตรอง ทำให้แจ้งแล้วซึ่งข้อปฏิบัติชอบ ข้อปฏิบัติสมควร ข้อปฏิบัติไม่ เป็นข้าศึก ข้อปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ ข้อปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม

การทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบเนือง ๆ ในความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ นิพพาน และข้อปฏิบัติอันให้ถึงนิพพาน โดยความเกษม คือ โดยเป็นที่ต้านทาน โดยเป็นที่เร้น โดยเป็นสรณะ โดย เป็นที่พึ่ง โดยไม่มีภัย โดยความไม่เคลื่อน โดยความไม่ตาย โดยเป็นธรรม ออกจากตัณหาเครื่องร้อยรัด รวมความว่า ‘เห็นเนกขัมมะโดยความเกษม แล้ว,หัวข้อว่า ที่ท่านยึดไว้หรือที่ควรสลัดเสีย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ที่ท่านยึดไว้ ความว่า ที่ท่านยึด คือ จับต้อง ถือมั่น ติดใจ น้อมใจไป ด้วยอำนาจตัณหา ด้วยอำนาจทิฏฐิ

คำว่า ที่ควรสลัดเสีย ความว่า ควรสลัด คือ ปล่อย ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี รวมความว่า ‘ที่ท่านยึดไว้ หรือที่ควรสลัดเสีย’

คำว่า เครื่องกังวลก็อย่าได้มีแก่ท่านเลย ความว่า เครื่องกังวล คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต เครื่องกังวลนี้อย่าได้มี คือ อย่าได้ประจักษ์ อย่าได้ปรากฏแก่ท่าน คือ ท่านจงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี รวมความว่า ‘เครื่องกังวลก็อย่าได้มีแก่ท่านเลย’ เพราะ เหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนชตุกัณณี)

ท่านเห็นเนกขัมมะโดยความเกษมแล้ว จงกำจัด ความกำหนัดในกามทั้งหลายเสีย เครื่องกังวลที่ท่านยึด ไว้หรือที่ควรสลัดเสียก็อย่าได้มีแก่ท่านเลย

[๖๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

กิเลสชาติใดมีในกาลก่อน ท่านจงเผากิเลสชาตินั้น ให้เหือดแห้งไป เครื่องกังวลในภายหลังอย่าได้มีแก่ท่าน ถ้าท่านจักไม่ยึดถือเบญจขันธ์ปัจจุบันในท่ามกลาง ท่าน ก็จักเป็นผู้สงบแล้วเที่ยวไป

คำว่า กิเลสชาติใดมีในกาลก่อน ท่านจงเผากิเลสชาตินั้นให้เหือดแห้ง ไป ความว่า กิเลสเหล่าใดพึงเกิดขึ้นเพราะปรารภถึงสังขารทั้งหลายใน อดีตกาล ท่านจงเผากิเลสเหล่านั้นให้เหือดไป คือ ให้แห้งไป ให้เกรียม ให้กรอบ ทำให้ไม่มีพืช ได้แก่ จงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี รวมความว่า ‘กิเลสชาติใดมีในกาลก่อน ท่านจงเผากิเลสชาตินั้นให้ เหือดแห้งไป, อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง กรรมาภิสังขารส่วนอดีตเหล่าใดที่ยังมิได้ให้ผล ท่านจง เผากรรมาภิสังขารเหล่านั้นให้เหือดไป คือ ให้แห้งไป ให้เกรียม ให้กรอบ ทำให้ไม่มีพืช ได้แก่ จงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี รวม ความว่า ‘กิเลสชาติใดมีในกาลก่อน ท่านจงเผากิเลสชาตินั้นให้เหือดแห้งไป, อย่างนี้บ้าง

คำว่า เครื่องกังวลในภายหลังอย่าได้มีแก่ท่าน ความว่า เครื่องกังวล ในอนาคต ตรัสเรียกว่า เครื่องกังวลในภายหลัง เครื่องกังวลคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต พึงเกิดขึ้นเพราะปรารภถึงสังขารทั้ง หลายในอนาคตกาล เครื่องกังวลนี้อย่ามี คือ อย่าได้มีแก่ท่าน ท่านจง อย่าให้เกิด อย่าให้เกิดพร้อม อย่าให้บังเกิด จงละ บรรเทา จงท่าให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มี รวมความว่า ‘เครื่องกังวลในภายหลังอย่าได้มีแก่ท่าน,คำว่า ถ้าท่านจักไม่ถือเบญจขันธ์ปัจจุบันในท่ามกลาง ความว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณอันเป็นปัจจุบันตรัสเรียกว่า ท่ามกลาง

ท่านจักไม่ถือ คือ จักไม่ยึดถือ ไม่ลูบคลำ ไม่เพลิดเพลิน ไม่ติดใจซึ่ง สังขารอันเป็นปัจจุบัน ด้วยสามารถตัณหา ด้วยสามารถทิฎฐิคือ จักละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความยินดี ความชอบใจ ความยึด ความถือ ความถือมั่น รวมความว่า ‘ถ้าท่านจักไม่ถือเบญจขันธ์ปัจจุบัน ในท่ามกลาง’

คำว่า จักเป็นผู้สงบแล้วเที่ยวไป ความว่า ชื่อว่าจักเป็นผู้สงบ เข้าไป สงบ เข้าไปสงบวิเศษ ดับ ระงับ เพราะความที่ราคะ โทสะ โมหะ ความ โกรธ ความผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง สงบ ถึงความสงบ สงบ วิเศษ เผาเสียแล้ว ให้ดับไปแล้ว ไปปราศแล้ว สงบ ระงับแล้ว จักเที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป รวม ความว่า ‘จักเป็นผู้สงบแล้วเที่ยวไป’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่ากิเลสชาติใดมีในกาลก่อน ท่านจงเผากิเลสชาตินั้น ให้เหือดแห้งไป เครื่องกังวลในภายหลังอย่าได้มีแก่ท่าน ถ้าท่านจักไม่ยึดถือเบญจขันธ์ปัจจุบันในท่ามกลาง ท่าน ก็จักเป็นผู้สงบแล้วเที่ยวไป

[๖๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ดูก่อนพราหมณ์ อาสวะทั้งหลายอันเป็นเหตุให้ถึง อำนาจแห่งมัจจุย่อมไม่มีแก่พระอรหันตขีณาสพนั้นผู้ ปราศจากความกำหนัดในนามรูปโดยประการทั้งปวง

หัวข้อว่า ดูก่อนพราหมณ์ ... ผู้ปราศจากความกำหนัดในนามรูปโดย ประการทั้งปวง มีอธิบายดังนี้

คำว่า โดยประการทั้งปวง ความว่า ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้ง ปวงโดยประการทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า โดยประการทั้งปวง นี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ทั้งหมด

คำว่า นาม ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔

คำว่า รูป ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๔

ตัณหา ตรัสเรียกว่า ความกำหนัด ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ดูก่อนพราหมณ์ ... ผู้ปราศจากความกำหนัดในนามรูปโดย ประการทั้งปวง ความว่า ผู้ปราศจากความกำหนัดในนามรูป คือ ปราศ จากความกำหนัดในนามรูปแล้ว สละความกำหนัดแล้ว คายแล้ว ปล่อย แล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว ปราศจากความยินดี คือ ปราศจากความ ยินดีแล้ว สละความยินดีแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว ในนามรูปโดยประการทั้งปวง รวมความว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ... ผู้ปราศจาก ความกำหนัดในนามรูปโดยประการทั้งปวง,หัวข้อว่า อาสวะทั้งหลาย ... ย่อมไม่มีแก่พระอรหันตขีณาสพนั้น มี อธิบายดังนี้

ดังนี้ คำว่า อาสวะทั้งหลาย ได้แก่ อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ

คำว่า นั้น ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ย่อมไม่มี คือ อาสวะเหล่านี้ย่อมไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้แก่พระอรหันตขีณาสพนั้น คือ อาสวะเหล่านี้อันพระอรหันต

ขีณาสพนั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำไม่ให้ควรเกิดขึ้น เผาเสีย แล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘อาสวะทั้งหลาย ... ย่อมไม่มี แก่พระอรหันตขีณาสพนั้น,

คำว่า อันเป็นเหตุให้ถึงอำนาจแห่งมัจจุ ความว่า บุคคลพึงถึง อำนาจแห่งมัจจุ คือ พึงถึงอำนาจแห่งมรณะ หรือพึงถึงอำนาจแห่งพวก มารด้วยอาสวะเหล่าใด อาสวะเหล่านั้นย่อมไม่มี ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ แก่พระอรหันตขีณาสพนั้น คือ อาสวะเหล่านั้นอันพระอรหันต ขีณาสพนั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้ว ด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘อันเป็นเหตุให้ถึงอำนาจแห่งมัจจุ, เพราะ เหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนพราหมณ์ อาสวะทั้งหลายอันเป็นเหตุให้ถึง อำนาจแห่งมัจจุย่อมไม่มี แก่พระอรหันตขีณาสพนั้น ผู้ปราศจากความกำหนัดในนามรูป โดยประการทั้งปวง

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... ชตุกัณณ์พราหมณ์ ... นั่งประคอง อัญชลีนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์ เป็นพระสาวก, ดังนี้แล

จบ ชตุกัณณีมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๑

๑๒. ภัทราวุธมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านภัทราวุธ

[๗๐] (ท่านภัทราวุธกราบทูลดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์ขออาราธนาพระองค์ผู้ละความอาลัย ตัด ตัณหาได้ ไม่มีความหวั่นไหว ละความเพลิดเพลินได้ ข้ามโอฆะได้แล้ว พ้นวิเศษแล้ว ละความดำริ มีปัญญาดี ชนทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระนาคเจ้าแล้วจักหลีก ไปแต่ที่นี้

หัวข้อว่า ผู้ละความอาลัย ตัดตัณหาได้ ไม่มีความหวั่นไหว มี อธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ละความอาลัย ความว่า ความพอใจ ความกำหนด ความ เพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าไปยึดถือด้วยตัณหา ทิฎฐิ และอุปาทาน อันเป็นที่ตั้งเป็นที่ผูกพันและเป็นอนุสัยแห่งใจในรูปธาตุ อันพระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอด ด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ผู้ละความอาลัย ความพอใจ ความกำหนัด ... ในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ ... ในสังขารธาตุ ... ใน วิญญาณธาตุ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดราก ขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่ เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้ว จึงชื่อว่าผู้ละความอาลัยคำว่า ตัดตัณหาได้ มีอธิบายดังนี้