เรื่องพราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะถวายงบน้ำอ้อย เล่ม ๕

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นถูกนิมนต์ไว้ในที่แห่งหนึ่งแล้ว จึงได้ฉันข้าวยาคูที่แข้นของผู้อื่นเล่า การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรับนิมนต์ไว้ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ไม่พึงฉันข้าวยาคูที่แข้นของผู้อื่น รูปใดฉัน พึงปรับอาบัติตามธรรม”

๑๓. เรื่องพราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะ

{๖๕} [๒๘๔] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อันธกวินทชนบท ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครราชคฤห์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป คราวนั้น พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะเดินทางไกลจากพระนครราชคฤห์โปยังอันธกวินทชนบทพร้อมด้วยเกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มซึ่งล้วนบรรทุกหม้อนํ้าอ้อยงบเต็มทุกเล่ม พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นเวลัฏฐกัจจานะกำลังมาแต่ไกล ครั้นแล้วเสด็จแวะออกจากทางประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งจึงพราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าปรารถนาจะถวายน้ำอ้อยงบแก่ภิกษุรูปละ ๑ หม้อ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนำหม้อนํ้าอ้อยงบมาแต่เพียงหม้อเดียว”

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วนำหม้อนํ้าอ้อยงบมาแต่หม้อเดียวเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “หม้อน้ำอ้อยงบข้าพระพุทธเจ้านำมาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจะปฏิบัติอย่างไรต่อไป พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัจจานะ ถ้าอย่างนั้น เธอจงถวายนํ้าอ้อยงบแก่ภิกษุทั้งหลายจนพอแก่ความต้องการ”

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วถวายน้ำอ้อยงบแก่ภิกษุทุกรูปจนพอแก่ความต้องการ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “นํ้าอ้อยงบข้าพระพุทธเจ้าถวายแก่ภิกษุทั้งหลายจนพอแก่ความต้องการแล้ว พระพุทธเจ้าข้า แต่น้ำอ้อยงบนี้ยังเหลืออยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าจะปฏิบัติอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงอังคาสภิกษุทั้งหลายด้วยนํ้าอ้อยงบให้อิ่มหนำ”

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วอังคาสภิกษุทั้งหลายด้วยนํ้าอ้อยงบให้อิ่มหนำแล้ว ภิกษุบางพวกบรรจุน้ำอ้อยงบจนเต็มบาตรบ้าง เต็มหม้อกรองนํ้าบ้าง เต็มถุงย่ามบ้าง

ครั้นพราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะอังคาสภิกษุทั้งหลายด้วยน้ำอ้อยงบให้อิ่มหนำแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ภิกษุทั้งหลายข้าพระพุทธเจ้าก็อังคาสด้วยน้ำอ้อยงบให้อิ่มหนำแล้ว พระพุทธเจ้าข้า แต่น้ำอ้อยงบนี้ก็ยังเหลืออยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าจะปฏิบัติอย่างไรต่อไป พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงให้นํ้าอ้อยงบแก่พวกคนกินเดน”

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วให้งบน้ำอ้อยแก่พวกคนกินเดน แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าพระพุทธเจ้าให้พวกคนกินเดนแล้ว พระพุทธเจ้าข้า แต่นํ้าอ้อยงบนี้ก็ยังเหลืออยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าจะปฏิบัติอย่างไรต่อไป พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงให้น้ำอ้อยงบแก่พวกคนกินเดนจนพอแก่ความต้องการ”

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วให้นํ้าอ้อยงบแก่พวกคนกินเดนจนพอแก่ความต้องการ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “น้ำอ้อยงบข้าพระพุทธเจ้าให้พวกคนกินเดนจนพอแก่ความต้องการแล้ว พระพุทธเจ้าข้า แต่น้ำอ้อยงบนี้ก็ยังเหลืออยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าจะปฏิบัติอย่างไรต่อไป พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงเลี้ยงดูพวกคนกินเดนให้อิ่มหนำด้วยนํ้าอ้อยงบ”

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเลี้ยงดูพวกคนกินเดนให้อิ่มหนำด้วยน้ำอ้อยงบ คนกินเดนบางพวกบรรจุน้ำอ้อยงบจนเต็มกระป๋องบ้าง เต็มหม้อบ้าง ห่อจนเต็มผ้าบ้าง เต็มพกบ้าง ครั้นพราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะเลี้ยงดูพวกคนกินเดนให้อิ่มหนำด้วยนํ้าอ้อยงบ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พวกคนกินเดนข้าพระพุทธเจ้าก็เลี้ยงดูด้วยน้ำอ้อยงบให้อิ่มหนำแล้ว พระพุทธเจ้าข้า แต่น้ำอ้อยงบนี้ก็ยังเหลืออยู่มาก ข้าพระพุทธเจ้าจะปฏิบัติอย่างไรต่อไป พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัจจานะ ทั้งโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ทั่วทุกหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา

และมนุษย์ เราไม่มองเห็นบุคคลผู้ที่บริโภคนํ้าอ้อยงบนั้นแล้วจะให้ย่อยได้ดี นอกจากตถาคตหรือสาวกของตถาคต ดูก่อนกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงทิ้งนํ้าอ้อยงบนั้นเสียในสถานที่อันปราศจากของสดเขียว หรือจงเทเสียในน้ำซึ่งปราศจากตัวสัตว์”

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า แล้วเทนํ้าอ้อยงบนั้นลงในน้ำซึ่งปราศจากตัวสัตว์ น้ำอ้อยงบที่เทลงในน้ำนั้นได้เดือดพลุ่ง ส่งเสียงฉี่ ๆ พ่นไอพ่นควันทันที เปรียบเหมือนผาลที่ร้อนโชนตลอดวันถูกจุ่มลงในน้ำย่อมเดือดพลุ่ง ส่งเสียงฉี่ ๆ พ่นไอพ่นควันอยู่ ฉันใดก็ฉันนั้น

พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะสลดใจบังเกิดโลมชาติชูชันทันที เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ทรงแสดงอนุปุพพิกถาและจตุราริยสัจ

เมื่อพราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงอนุปุพพิกถา คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำช้า ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงทราบว่า พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะ ณ ที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าสะอาดปราศจากด่างดำ พึงรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

ครั้นพราหมณ์เวลัฏฐกัจจานะได้เห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัยแล้ว ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

พระพุทธานุญาตน้ำอ้อยงบ

{๖๖} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงพระนครราชคฤห์แล้ว นัยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์นั้น ครั้งนั้น ในพระนครราชคฤห์มีนํ้าอ้อยงบมาก ภิกษุทั้งหลายรังเกียจว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตนํ้าอ้อยงบแก่ภิกษุผู้อาพาธเท่านั้นไม่ทรงอนุญาตแก่ภิกษุผู้ไม่อาพาธ จึงไม่ฉันนํ้าอ้อยงบ แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตนํ้าอ้อยงบแก่ภิกษุผู้อาพาธ และอนุญาตนํ้าของนํ้าอ้อยงบแก่ภิกษุผู้ไม่อาพาธ”

๑๔. เรื่องบ้านปาฏลิคาม

{๖๗} [๒๘๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครราชคฤห์ ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางบ้านปาฏลิคามพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่จำนวน ๑,๒๕๐ รูป เสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้ถึงบ้านปาฏลิคามแล้ว อุบาสกอุบาสิกาชาวบ้านปาฏลิคามได้ทราบข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงบ้านปาฏลิคามแล้ว จึงพากันเข้าไปเฝ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้านั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงอุบาสกอุบาสิกาชาวบ้านปาฏลิคามผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว

ครั้นอุบาสกอุบาสิกาชาวบ้านปาฏลิคามอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดทรงรับอาคารพักแรมของพวกข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้นอุบาสกอุบาสิกาชาวบ้านปาฏลิคามทราบการทรงรับของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วพากันเดินไปทางอาคารพักแรม ปูลาดดาดเพดานทั่วอาคารพักแรมทุกแห่ง จัดอาสนะ ตั้งหม้อนํ้า ตามประทีปน้ำมัน แล้วพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พวกเขายืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า พวกข้าพระพุทธเจ้าปูลาดดาดเพดานอาคารพักแรมทุกแห่ง จัดอาสนะ ตั้งหม้อนํ้า ตามประทีปนํ้ามันไว้แล้ว ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบกาลอันควรในบัดนี้ พระพุทธเจ้าข้า”