การบอกนิสสัย เล่ม ๔

๓. บรรพชาอาศัยโคนไม้เป็นเสนาสนะ เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นจนตลอดชีวิต อติเรกลาภ คือ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว เรือนยอด ทิมแถว ถํ้า

๔. บรรพชาอาศัยมูตรเน่าเป็นยา เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นจนตลอดชีวิต อติเรกลาภ คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย

จบ อุปัชฌายวัตตภาณวารที่ ๕

๑๘. อาจริยวัตตกถา

ว่าด้วยข้อควรปฏิบัติต่ออาจารย์

เรื่องทรงอนุญาตบอกนิสสัยหลังบวช

{๘๘} [๗๔] ก็โดยสมัยนั้นแล มาณพคนหนึ่งเข้าไปหาภิกษุทั้งหลายแล้ว ขอบรรพชา พวกภิกษุได้บอกนิสสัยแก่เธอก่อนบวช เธอจึงพูดอย่างนี้ว่า “ถ้าเมื่อกระผมบวชแล้ว พระคุณเจ้าทั้งหลายจึงค่อยบอกนิสสัยแก่กระผม กระผมก็จะยินดียิ่ง ตอนนี้กระผมจักไม่บวชละ เพราะนิสสัยเป็นสิ่งที่น่าเกลียดเป็นปฏิกูลสำหรับกระผม” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงบอกนิสสัยก่อนบวช รูปใดบอก ต้องอาบัติทุกกฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บอกนิสสัยในลำดับต่อจากบวชแล้ว”

ทรงอนุญาตอุปสมบทด้วยคณะ ๑๐ รูป

{๘๙} ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายให้อุปสมบทด้วยคณะซึ่งมีจำนวน ๒ รูปบ้าง มีจำนวน ๓ รูปบ้าง มีจำนวน ๔ รูปบ้าง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงให้อุปสมบทด้วยคณะซึ่งมีจำนวนตํ่ากว่า ๑๐ รูป รูปใดให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อุปสมบทด้วยคณะซึ่งมีจำนวน ๑๐ รูป หรือมีจำนวนเกิน ๑๐ รูป”

เรื่องพระอุปเสนวังคันตบุตรอุปสมบทสัทธิวิหาริก

{๙๐} [๗๕] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายมีพรรษา ๑ บ้าง มีพรรษา ๒ บ้าง ให้อุปสมบทสัทธิวิหาริก แม้ท่านอุปเสนวังคันตบุตรผู้มีพรรษาเดียวก็ให้ อุปสมบทสัทธิวิหาริก ท่านออกพรรษาแล้ว มีพรรษา ๒ ได้พาสัทธิวิหาริกมี พรรษา ๑ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคม พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งก็การที่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปราศรัยกับพระอาคันตุกะทั้งหลาย นั่นเป็นพุทธประเพณี ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านอุปเสนวังคันตบุตรว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้อยู่ หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ พวกเธอเดินทางมามีความลำบากน้อยกันหรือ”ท่านอุปเสนวังคันตบุตรกราบทูลว่า “ยังพอทนได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่ พระพุทธเจ้าข้า และพวกข้าพระองค์เดินทางมาก็ลำบากน้อย พระพุทธเจ้าข้า”

พุทธประเพณี

ธรรมดาพระตถาคตทั้งหลายแม้จะทรงทราบอยู่ ย่อมตรัสถามก็มี ไม่ตรัสถามก็มี ทรงทราบกาลอันควรแล้วย่อมตรัสถามก็มี ไม่ตรัสถามก็มี พระตถาคตทั้งหลายย่อมตรัสถามเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ตรัสถามเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ เรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ พระองค์ทรงกำจัดเสียด้วยอริยมรรค พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายด้วยเหตุผล ๒ อย่าง คือ จักทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่ง จักทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลายอย่างหนึ่งครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านอุปเสนวังคันตบุตรว่า “เธอมีพรรษาเท่าไรเล่า ภิกษุ”

“ข้าพระองค์มีพรรษา ๒ พระพุทธเจ้าข้า”

“ภิกษุรูปนี้เล่ามีพรรษาเท่าไร”

“มีพรรษาเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

“ภิกษุรูปนี้เป็นอะไรกับเธอ”

“เป็นสัทธิวิหาริกของข้าพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า”

ทรงอนุญาตพระอุปัชฌาย์มีพรรษา ๑๐

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ การกระทำของเธอนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอยังเป็นผู้อันผู้อื่นตักเตือนพึงพร่ำสอนอยู่ ไฉนจึงได้สำคัญที่จะตักเตือนพร่ำสอนผู้อื่นเล่า เธอเวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากซึ่งมีความพัวพันด้วยหมู่เร็วเกินนัก การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่ เลื่อมใสแล้ว ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถา รับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีพรรษาตํ่ากว่า ๑๐ ไม่พึงให้อุปสมบท รูปใดให้อุปสมบท ต้องอาบัติทุกกฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุมีพรรษาได้ ๑๐ หรือมีพรรษาเกิน ๑๐ ให้อุปสมบท”

เรื่องพระอุปัชฌาย์โง่เขลาให้อุปสมบท

{๙๑} [๗๖] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายคิดว่า “เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว” แต่ยังเป็นผู้โง่เขลา ไม่เฉียบแหลม ให้อุปสมบท จึงปรากฏว่าพระอุปัชฌาย์เป็นผู้โง่เขลา สัทธิวิหาริกเป็นผู้ฉลาด ปรากฏว่า พระอุปัชฌาย์เป็นผู้ไม่เฉียบแหลม สัทธิวิหาริกเป็นผู้เฉียบแหลม ปรากฏว่าพระอุปัชฌาย์เป็นผู้มีสุตะน้อย สัทธิวิหาริกเป็นผู้มีสุตะมาก ปรากฏว่า พระอุปัชฌาย์เป็นผู้มีปัญญาด้อย สัทธิวิหาริกเป็นผู้มีปัญญาดี แม้ภิกษุรูปหนึ่งเคยเป็นอัญเดียรถีย์ เมื่อพระอุปัชฌาย์ว่ากล่าวโดยชอบธรรม ก็ได้ยกวาทะขึ้นโต้เถียงต่อพระอุปัชฌาย์แล้วกลับไปยังลัทธิเดียรถีย์นั้นตามเดิมบรรดาภิกษุผู้มักน้อย

... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายจึงได้อ้างว่า ‘เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว’ แต่ยังเป็นผู้โง่เขลา ไม่เฉียบแหลม ให้อุปสมบทเล่า จึงปรากฏว่าพระอุปัชฌาย์เป็นผู้โง่เขลา สัทธิวิหาริกเป็นผู้ฉลาด ปรากฏว่า พระอุปัชฌาย์เป็นผู้ไม่เฉียบแหลม สัทธิวิหาริกเป็นผู้เฉียบแหลม ปรากฏว่าพระอุปัชฌาย์เป็นผู้มีสุตะน้อย สัทธิวิหาริกเป็นผู้มีสุตะมาก ปรากฏว่าพระอุปัชฌาย์เป็นผู้มีปัญญาด้อย สัทธิวิหาริกเป็นผู้มีปัญญาดี” ต่อมา ภิกษุเหล่านั้นจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงอนุญาตพระอุปัชฌาย์ที่ฉลาดกว่าสัทธิวิหาริก

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายอ้างว่า ‘เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว เรามีพรรษาได้