เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๖

๔. สมถขันธกะ

๑. สัมมุขาวินัย

ว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์ในที่พร้อมหน้า

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๕๘๕}[๑๘๕] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์กระทำกรรม คือ ตัชชนียกรรมบ้าง นิยสกรรมบ้าง ปัพพาชนียกรรมบ้าง ปฏิสารณียกรรมบ้าง อุกเขปนียกรรม บ้าง แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มิได้อยู่ต่อหน้า บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้กระทำกรรม คือ ตัชชนียกรรมบ้าง นิยสกรรมบ้าง ปัพพาชนียกรรมบ้าง ปฏิสารณียกรรมบ้าง อุกเขปนียกรรมบ้าง แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มิได้อยู่ต่อหน้าเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วทรงตำหนิ

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุฉัพพัคคีย์กระทำกรรม คือ ตัชชนียกรรมบ้าง นิยสกรรมบ้าง ปัพพาชนียกรรมบ้าง ปฏิสารณียกรรมบ้าง อุกเขปนียกรรมบ้าง แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มิได้อยู่ต่อหน้า จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ไฉนโมฆบุรษเหล่านั้นจึงได้กระทำกรรม คือ ตัชชนียกรรมบ้าง นิยสกรรมบ้าง ปัพพาชนียกรรมบ้าง ปฏิสารณียกรรมบ้าง อุกเขปนียกรรมบ้าง แก่ภิกษุทั้งหลายผู้มิได้อยู่ต่อหน้าเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

พระพุทธบัญญัติมิให้ลงนิคหกรรมลับหลัง

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรม คือ ตัชชนียกรรมก็ดี นิยสกรรมก็ดี ปัพพาชนียกรรมก็ดี ปฏิสารณียกรรมก็ดี อุกเขปนียกรรมก็ดี ภิกษุไม่พึงทำแก่ภิกษุทั้งหลายผู้มิได้อยู่ต่อหน้า ภิกษุใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ”

ธรรมวาทีและอธรรมวาทีบุคคล

{๕๘๖}[๑๘๖] อธรรมวาทีบุคคล ๑ ภิกษุอธรรมวาทีมากรูป ๑ สงฆ์อธรรมวาที ๑ ธรรมวาทีบุคคล ๑ ภิกษุธรรมวาทีมากรูป ๑ สงฆ์ธรรมวาที ๑

ธรรมฝ่ายดำ ๙ อย่าง

{๕๘๗}[๑๘๗] ๑. อธรรมวาทีบุคคลยังธรรมวาทีบุคคลให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม๒. อธรรมวาทีบุคคลยังภิกษุธรรมวาทีมากรูปให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม๓. อธรรมวาทีบุคคลยังสงฆ์ธรรมวาทีให้ยินยอม

ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม๔. ภิกษุอธรรมวาทีมากรูปยังธรรมวาทีบุคคลให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม๕. ภิกษุอธรรมวาทีมากรูปยังภิกษุธรรมวาทีมากรูปให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม๖. ภิกษุอธรรมวาทีมากรูปยังสงฆ์ธรรมวาทีให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้

เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม

๗. สงฆ์อธรรมวาทียังธรรมวาทีบุคคลให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม๘. สงฆ์อธรรมวาทียังภิกษุธรรมวาทีมากรูปให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม๙. สงฆ์อธรรมวาทียังสงฆ์ธรรมวาทีให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้ ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยไม่เป็นธรรม เป็นสัมมุขาวินัยเทียม

จบ ธรรมฝ่ายดำ ๙ อย่าง

ธรรมฝ่ายขาว ๙ อย่าง

{๕๘๘}[๑๘๘] ๑. ธรรมวาทีบุคคลยังอธรรมวาทีบุคคลให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย๒. ธรรมวาทีบุคคลยังภิกษุอธรรมวาทีมากรูปให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย

๓. ธรรมวาทีบุคคลยังสงฆ์อธรรมวาทีให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย๔. ภิกษุธรรมวาทีมากรูปยังอธรรมวาทีบุคคลให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาความข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย๕. ภิกษุธรรมวาทีมากรูปยังภิกษุอธรรมวาทีมากรูปให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง

ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย๖. ภิกษุธรรมวาทีมากรูปยังสงฆ์อธรรมวาทีให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย๗. สงฆ์ธรรมวาทียังอธรรมวาทีบุคคลให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย๘. สงฆ์ธรรมวาทียังภิกษุอธรรมวาทีมากรูปให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ พวกท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย

๙. สงฆ์ธรรมวาทียังสงฆ์อธรรมวาทีให้ยินยอม ให้พินิจ ให้เพ่ง ให้ใคร่ครวญ ให้เห็น ให้เห็นตามว่า “นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุศาสน์ ท่านจงถือเอาข้อนี้ จงชอบข้อนี้” ถ้าอธิกรณ์นั้นระงับลงด้วยวิธีอย่างนี้ชื่อว่าระงับโดยธรรม เป็นสัมมุขาวินัย

จบ ธรรมฝ่ายขาว ๙ อย่าง

๒. สติวินัย

ว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์โดยถือความไพบูลย์แห่งสติเป็นหลัก

เรื่องพระทัพพมัลลบุตร

{๕๘๙}[๑๘๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระทัพพมัลลบุตรมีอายุได้ ๗ ขวบ ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้ว คุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุท่านก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง ท่านไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจ ที่ท่านทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก{๕๙๐}ครั้งนั้น ท่านพระทัพพมัลลบุตรหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีความคิด คำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เรามีอายุได้ ๗ ขวบก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลแล้วคุณสมบัติอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งสาวกจะพึงบรรลุเราก็ได้บรรลุแล้วทั้งหมด อนึ่ง เราไม่มีกิจอะไรที่จะต้องทำยิ่งขึ้นไปอีก หรือกิจที่เราทำเสร็จแล้วก็ไม่ต้องทำเพิ่มเติมอีก เราจะพึงทำการช่วยเหลืออะไรแก่สงฆ์ได้บ้างหนอ”