เรื่องพระคัคคะ เล่ม ๖

ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุเมตติยะและภิกษุภุมมชกะนี้ใส่ความท่านพระทัพพมัลลบุตรด้วยศีลวิบัติอันไม่มีมูล ท่านพระทัพพมัลลบุตรเป็นผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว ขอสติวินัยกะสงฆ์ สงฆ์ให้สติวินัยแก่ท่านพระทัพพมัลลบุตรผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้ว การให้สติวินัยแก่ท่านพระทัพพมัลลบุตรผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้วชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงสติวินัยอันสงฆ์ให้แล้วแก่ท่านพระทัพพมัลลบุตรผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

การให้สติวินัยที่เป็นธรรมมี ๕ อย่าง

{๕๙๙}[๑๙๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การให้สติวินัยที่เป็นธรรมมี ๕ อย่างนี้ คือ ภิกษุเป็นผู้หมดจดไม่ต้องอาบัติ ๑ ผู้อื่นโจทเธอ ๑ เธอขอ ๑ สงฆ์ให้สติวินัยแก่เธอ ๑ สงฆ์พร้อมเพรียงกันโดยธรรมให้ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การให้สติวินัยที่เป็นธรรมมี ๕ อย่างนี้แล”

๓. อมูฬหวินัย

ว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์โดยยกประโยชน์ให้ว่าต้องอาบัติขณะวิกลจริต

เรื่องพระคัคคะ

{๖๐๐}[๑๙๖] ก็โดยสมัยนั้นแล พระคัคคะวิกลจริตมีจิตแปรปรวน เธอประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายโจทพระคัคคะด้วยอาบัติที่เธอวิกลจริต

มีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า “จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้” เธอกล่าวอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลาย ผมวิกลจริตมีจิตแปรปรวนเสียแล้ว ผมนั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ผมระลึกสิ่งนั้นไม่ได้ ผมหลงทำสิ่งนี้แล้ว” แม้เธอจะกล่าวอยู่อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทเธออยู่นั่นเองว่า “จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายจึงได้โจทพระคัคคะด้วยอาบัติที่เธอวิกลจริตมีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ผมวิกลจริตมีจิตแปรปรวนเสียแล้ว ผมนั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ผมระลึกสิ่งนั้นไม่ได้ ผมหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้เธอจะกล่าวอยู่อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทเธออยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ ดังนี้เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายโจทคัคคภิกษุ ... จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

การให้อมูฬหวินัย

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิ ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สงฆ์จงให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุคัคคะผู้หายหลงแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงให้อมูฬหวินัยอย่างนี้ คือ ภิกษุคัคคะนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ไหว้เท้าภิกษุผู้แก่กว่านั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวคำขอว่าดังนี้

คำขออมูฬหวินัย

‘ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายโจทข้าพเจ้าด้วยอาบัติที่ข้าพเจ้าวิกลจริตมีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ ข้าพเจ้ากล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าวิกลจริตมิจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมิจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ข้าพเจ้าระลึกสิ่งนั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้ข้าพเจ้าจะกล่าวอยู่อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทข้าพเจ้าอยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านั้นหายหลงแล้ว ขออมูฬหวินัยกะสงฆ์’พึงขอแม้ครั้งที่ ๒ ...

พึงขอแม้ครั้งที่ ๓ ว่า ‘ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกายภิกษุทั้งหลาย โจทข้าพเจ้าด้วยอาบัติที่ข้าพเจ้าวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ ข้าพเจ้ากล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวนได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วย

กาย ข้าพเจ้าระลึกสิ่งนั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้ข้าพเจ้าจะกล่าวอยู่อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทข้าพเจ้าอยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้านั้นหายหลงแล้ว ขออมูฬหวินัยกะสงฆ์เป็นครั้งที่ ๓”

{๖๐๑}ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาให้อมูฬหวินัย

[๑๙๗] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุคัคคะนี้วิกลจริตมีจิตแปรปรวน เธอวิกลจริตมีจิตแปรปรวนได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุคัคคะด้วยอาบัติที่เธอวิกลจริตมีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ข้าพเจ้าระลึกสิ่งนั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้เธอจะกล่าวอยู่อย่างนั้น

ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทเธออยู่นั่นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอหายหลงแล้วขออมูฬหวินัยกะสงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุคัคคะผู้หายหลงแล้ว นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุคัคคะนี้วิกลจริตมีจิตแปรปรวน เธอวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ภิกษุทั้งหลายโจทภิกษุคัคคะด้วยอาบัติที่เธอวิกลจริตมีจิตแปรปรวนประพฤติละเมิดแล้วว่า ‘จงระลึก ดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าวิกลจริตมีจิตแปรปรวนไปแล้ว ข้าพเจ้านั้นวิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย ข้าพเจ้าระลึกสิ่งนั้นไม่ได้ ข้าพเจ้าหลงทำสิ่งนี้แล้ว’ แม้เธอจะกล่าวอยู่อย่างนั้น ภิกษุทั้งหลายก็ยังโจทเธออยู่นั้นเองว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติ เห็นปานนี้’ เธอหายหลงแล้วขออมูฬหวินัยกะสงฆ์ สงฆ์ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุคัคคะผู้หายวิกลจริตแล้วการให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุคัคคะผู้หายหลงแล้วชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ...

ข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ...

อมูฬหวินัยอันสงฆ์ให้แล้วแก่ภิกษุคัคคะผู้หายหลงแล้วชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

การให้อมูฬหวินัยที่ไม่เป็นธรรม ๓ หมวด

{๖๐๒}[๑๙๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การให้อมูฬหวินัยที่ไม่เป็นธรรมมี ๓ หมวด ที่เป็นธรรมมี ๓ หมวดเหล่านี้

การให้อมูฬหวินัยที่ไม่เป็นธรรม ๓ หมวด คืออะไรบ้าง คือ

หมวดที่ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติแล้ว สงฆ์หรือภิกษุ ๒-๓ รูป หรือภิกษุรูปเดียวโจทเธอว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอระลึกได้ทีเดียว แต่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมต้องอาบัติแล้ว แต่ระลึกอาบัติเห็นปานนี้ไม่ได้’ สงฆ์จึงให้อมูฬหวินัยแก่เธอ การให้อมูฬหวินัยจัดว่าไม่เป็นธรรม

หมวดที่ ๒

{๖๐๓}อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติแล้ว สงฆ์หรือภิกษุ ๒-๓ รูป หรือภิกษุรูปเดียวโจทเธอว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอระลึกได้ทีเดียว แต่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมระลึกได้เหมือนความฝัน’ สงฆ์จึงให้อมูฬหวินัยแก่เธอ การให้อมูฬหวินัยจัดว่าไม่เป็นธรรม

หมวดที่ ๓

{๖๐๔}อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติแล้ว สงฆ์หรือภิกษุ ๒-๓ รูป หรือภิกษุรูปเดียวโจทเธอว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอหายวิกลจริตแล้ว แต่ยังทำเป็นวิกลจริตว่า ‘ผมก็ทำอย่างนี้ท่านทั้งหลายก็ทำอย่างนี้ สิ่งนี้ควรแก่ผม สิ่งนี้ควรแม้แก่ท่านทั้งหลาย’ สงฆ์จึงให้อมูฬหวินัยแก่เธอ การให้อมูฬหวินัยจัดว่าไม่เป็นธรรม

การให้อมูฬหวินัยที่ไม่เป็นธรรม ๓ หมวดเหล่านี้

การให้อมูฬหวินัยเป็นธรรม ๓ หมวด

{๖๐๕}[๑๙๙] การให้อมูฬหวินัยเป็นธรรม ๓ หมวด คืออะไรบ้าง คือ

หมวดที่ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้วิกลจริตมีจิตแปรปรวนได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย สงฆ์หรือภิกษุ ๒-๓ รูป หรือภิกษุรูปเดียวโจทเธอว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอระลึกไม่ได้เลย จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมระลึกไม่ได้เลยว่าต้องอาบัติเห็นปานนี้’ สงฆ์จึงให้อมูฬหวินัยแก่เธอ การให้อมูฬหวินัยจัดว่าเป็นธรรม

หมวดที่ ๒

{๖๐๖}อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้วิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย สงฆ์หรือภิกษุ ๒-๓ รูป หรือภิกษุรูปเดียวโจทเธอว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอระลึกไม่ได้เลย จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘คุณ ผมระลึกได้คล้ายความฝัน’ สงฆ์จึงให้อมูฬหวินัยแก่เธอ การให้อมูฬหวินัยจัดว่าเป็นธรรม

หมวดที่ ๓

{๖๐๗}อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้วิกลจริตมีจิตแปรปรวน ได้ประพฤติละเมิดกิจอันไม่ควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่กล่าวด้วยวาจาและพยายามทำด้วยกาย สงฆ์หรือภิกษุ ๒-๓ รูป หรือภิกษุรูปเดียวโจทเธอว่า ‘จงระลึกดูซิ ท่านต้องอาบัติเห็นปานนี้’ เธอวิกลจริต แสดงอาการวิกลจริตว่า ‘ผมก็ทำอย่างนี้แม้ท่านทั้งหลายก็ทำอย่างนี้ สิ่งนี้ควรแม้แก่ผม สิ่งนี้ควรแม้แก่ท่านทั้งหลาย’ สงฆ์จึงให้อมูฬหวินัยแก่เธอ การให้อมูฬหวินัยจัดว่าเป็นธรรม

การให้อมูฬหวินัยที่เป็นธรรม ๓ หมวดเหล่านี้”

๔. ปฏิญญาตกรณะ

ว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์โดยการทำตามปฏิญญา

{๖๐๘}[๒๐๐] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์กระทำกรรม คือ ตัชชนียกรรมบ้าง นิยสกรรมบ้าง ปฏิสารณียกรรมบ้าง อุกเขปนียกรรมบ้าง แก่ภิกษุทั้งหลายโดยไม่ทำตามปฏิญญา บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้กระทำ