ภัตตัคควัตร เล่ม ๗

๕. ภัตตคควัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องธรรมเนียมปฏิบัติในโรงฉัน

{๔๒๔} [๓๖๓] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์นุ่งห่มไม่เรียบร้อย มี อากัปกิริยาไม่เรียบร้อยเดินไปโรงฉัน เดินแซงไปข้างหน้าพระเถระทั้งหลาย บ้าง นั่งเบียดพระเถระทั้งหลายบ้าง กีดกันพวกภิกษุใหม่ด้วยอาสนะบ้าง นั่งทับสังฆาฏิในละแวกบ้านบ้าง

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้นุ่งห่มไม่เรียบร้อย มีอากัปกิริยาไม่เรียบร้อย เดินไปโรงฉัน เดินแซงไปข้างหน้าพระเถระทั้งหลายบ้าง นั่งเบียดเสียด พระเถระทั้งหลายบ้าง กีดกันพวกภิกษุใหม่ด้วยอาสนะบ้าง นั่งทับสังฆาฏิ ในละแวกบ้านบ้างเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบ มาว่าพวกภิกษุฉัพพัคคีย์นุ่งห่มไม่เรียบร้อย มีอากัปกิริยาไม่เรียบร้อย เดินไปโรงฉัน เดินแซงไปข้างหน้าพระเถระทั้งหลายบ้าง นั่งเบียดเสียด พระเถระทั้งหลายบ้าง กีดกันพวกภิกษุใหม่ด้วยอาสนะบ้าง นั่งทับสังฆาฏิ ในละแวกบ้านบ้าง จริงหรือ”ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิ ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะ ภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติวัตรในโรงฉัน แก่ภิกษุทั้งหลาย โดยประการที่ภิกษุทั้งหลายพึงประพฤติให้เรียบร้อย ในโรงฉัน

ธรรมเนียมปฏิบัติในโรงฉัน

{๔๒๕} [๓๖๔] ถ้าพระภัตตุเทสก์แจ้งภัตกาลในอารามแล้ว ภิกษุพึงนุ่งให้ เป็นปริมณฑลปิดมณฑล ๓ แล้วคาดประคดเอว คลุมผ้าสังฆาฏิทำเป็นชั้น กลัดลูกดุม ล้างบาตรแล้วถือเข้าบ้านโดยเรียบร้อย ไม่ต้องรีบร้อน

ไม่พึงเดินแซงไปข้างหน้าพระเถระทั้งหลาย พึงเดินปกปิดกายด้วยดี ในละแวกบ้าน พึงเดินสำรวมด้วยดีในละแวกบ้าน พึงทอดสายตาลงเดิน ในละแวกบ้าน พึงเดินสำรวมด้วยดีในละแวกบ้าน อย่าเดินเวิกผ้าใน ละแวกบ้าน อย่าเดินหัวเราะเสียงดังในละแวกบ้าน พึงเดินเสียงค่อย ๆ ในละแวกบ้าน อย่าเดินโยกกายในละแวกบ้าน อย่าเดินแกว่งแขนใน ละแวกบ้าน อย่าเดินโคลงศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินคํ้ากายในละแวก บ้าน ไม่พึงเดินคลุมศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินกระหย่งในละแวกบ้านพึงปกปิดกายด้วยดีนั่งในละแวกบ้าน พึงสำรวมด้วยดีนั่งในละแวกบ้าน พึงทอดสายตาลงนั่งในละแวกบ้าน อย่านั่งเวิกผ้าในละแวกบ้าน อย่านั่ง หัวเราะเสียงดังในละแวกบ้าน

พึงนั่งมีเสียงค่อย ๆ ในละแวกบ้าน อย่านั่ง โยกกายในละแวกบ้าน อย่านั่งแกว่งแขนในละแวกบ้าน อย่านั่งโคลงศีรษะ ในละแวกบ้าน อย่านั่งคํ้ากายในละแวกบ้าน อย่านั่งคลุมศีรษะในละแวก บ้าน อย่านั่งรัดเขาในละแวกบ้าน อย่านั่งเบียดเสียดพระเถระทั้งหลาย อย่ากีดกันพวกภิกษุใหม่ด้วยอาสนะ อย่านั่งทับสังฆาฏิในละแวกบ้านเมื่อเขาถวายน้ำ พึงใช้มือทั้งสองประคองบาตรรับน้ำ พึงล้างบาตรถือ ต่ำ ๆ ให้ดี อย่าให้ครูดสี ถ้ากระโถนมี พึงค่อย ๆ เทน้ำลงในกระโถน ด้วยคิดว่า ‘กระโถนจะได้ไม่เลอะเทอะด้วยน้ำ ภิกษุใกล้เคียงจะได้ไม่ถูกน้ำ

กระเซ็นรด ผ้าสังฆาฏิจะได้ไม่ถูกน้ำกระเซ็นเปียก’ ถ้ากระโถนไม่มี พึง ค่อย ๆ เทน้ำลงที่พื้นดินด้วยคิดว่า ‘ภิกษุใกล้เคียงจะได้ไม่ถูกนํ้ากระเซ็นรด ผ้าสังฆาฏิจะได้ไม่ถูกนํ้ากระเซ็นเปียก’

เมื่อเขาถวายข้าวสุก พึงใช้มือทั้งสองประคองบาตรรับข้าวสุก พึง เว้นเนื้อที่ไว้สำหรับแกง ถ้ามีเนยใส นํ้ามัน หรือแกงอ่อม พระเถระ ควรบอกว่า ‘จงจัดถวายภิกษุทั้งหลายเท่า ๆ กันทุกรูป’ พึงรับบิณฑบาตโดย เคารพ พึงแลดูในบาตรรับบิณฑบาต พึงรับบิณฑบาตมีแกงพอสมควรแก่ ข้าวสุก พึงรับบิณฑบาตแต่พอเสมอขอบปากบาตร

พระเถระไม่พึงฉันก่อนจนกว่าข้าวสุกจะทั่วถึงแก่ภิกษุทุกรูป พึงฉัน บิณฑบาตโดยเคารพ พึงแลดูในบาตรฉันบิณฑบาต พึงฉันบิณฑบาตตาม ลำดับ พึงฉันบิณฑบาตมีแกงพอสมควรแก่ข้าวสุก อย่าฉันบิณฑบาตขยุ้ม แต่ยอดลงไป อย่ากลบแกงหรือกับข้าวด้วยข้าวสุกเพราะอาศัยความอยาก ได้มาก ไม่ใช่ผู้อาพาธ อย่าขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนมา ฉัน อย่าแลดูบาตรของภิกษุอื่นด้วยมุ่งหมายจะยกโทษ อย่าทำคำข้าวให้ ใหญ่นัก พึงทำคำข้าวให้กลมกล่อม เมื่อคำข้าวยังไม่มาถึงปาก อย่าอ้า ปากคอย อย่าฉันสอดนิ้วมือทั้งหมดเข้าไปในปาก ปากยังมีคำข้าวไม่พึง พูดคุย อย่าฉันโยนคำข้าว อย่าฉันกัดคำข้าว อย่าฉันทำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย

อย่าฉันสลัดมือ อย่าฉันทำเมล็ดข้าวตก อย่าฉันแลบลิ้น อย่าฉันทำเสียง ดังจั๊บ ๆ อย่าฉันทำเสียงดังซูด ๆ อย่าฉันเลียมือ อย่าฉันขอดบาตร อย่า ฉันเลียริมฝีปากอย่ารับโอน้ำด้วยมือที่เปื้อนอามิส พระเถระไม่พึงรับนํ้าก่อนจนกว่า ภิกษุทั้งหลายจะฉันเสร็จ เมื่อเขาถวายนํ้า พึงใช้มือทั้งสองประคองบาตร รับนํ้า พึงค่อย ๆ ล้างบาตรถือต่ำ ๆ ให้ดี อย่าให้ครูดสี ถ้ากระโถนมี พึง ค่อย ๆ เทนํ้าลงในกระโถนด้วยคิดว่า ‘กระโถนจะได้ไม่เลอะเทอะด้วยน้ำ ภิกษุใกล้เคียงจะได้ไม่ถูกน้ำกระเซ็นรด ผ้าสังฆาฏิจะได้ไม่ถูกน้ำกระเซ็น

เปียก’ ถ้ากระโถนไม่มี พึงค่อย ๆ เทนํ้าลงที่พื้นดินด้วยคิดว่า ‘ภิกษุใกล้ เคียงจะได้ไม่ถูกน้ำกระเซ็นรด ผ้าสังฆาฏิจะได้ไม่ถูกนํ้ากระเซ็นเปียก’ ไม่ พึงเทนํ้าล้างบาตรมีเมล็ดข้าวลงในละแวกบ้าน

เมื่อกลับ ภิกษุใหม่พึงกลับก่อน พระเถระพึงกลับทีหลัง พึงเดิน ปกปิดกายด้วยดีในละแวกบ้าน พึงเดินสำรวมด้วยดีในละแวกบ้าน พึงเดิน ทอดสายตาลงในละแวกบ้าน อย่าเดินเวิกผ้าในละแวกบ้าน อย่าเดิน หัวเราะเสียงดังในละแวกบ้าน พึงเดินมีเสียงค่อย ๆ ในละแวกบ้าน อย่า เดินโยกกายในละแวกบ้าน อย่าเดินแกว่งแขนในละแวกบ้าน อย่าเดิน โคลงศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินคํ้ากายในละแวกบ้าน อย่าเดินคลุม ศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินกระหย่งในละแวกบ้านดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นวัตรในโรงฉันสำหรับภิกษุทั้งหลาย ซึ่ง ภิกษุทั้งหลายพึงประพฤติให้เรียบร้อยในโรงฉัน”

จบ ปฐมภาณวาร

๖. ปิณฑจาริกวัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องวัตรสำหรับภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต

{๔๒๖} [๓๖๕] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรนุ่งห่ม ไม่เรียบร้อย มีอากัปกิริยาไม่เรียบร้อยเที่ยวบิณฑบาต ไม่กำหนดเข้าไปยัง บ้านเรือนบ้าง ไม่กำหนดออกไปบ้าง ผลุนผลันเข้าไปบ้าง ผลุนผลันออก มาบ้าง ยืนไกลเกินไปบ้าง ยืนใกล้เกินไปบ้าง ยืนนานเกินไปบ้าง กลับ เร็วเกินไปบ้าง

ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งไม่กำหนดเข้าไปยังบ้านเรือน เธอเข้าใจว่าเป็นทางเข้า จึงได้เข้าไปสู่ห้องเล็กแห่งหนึ่ง ในห้องเล็กนั้นมี หญิงเปลือยกายนอนหงายอยู่ เธอได้เห็นหญิงนั้นเข้าก็รู้ว่านี้ไม่ใช่ทางเข้า