ปิณฑจาริกวัตร เล่ม ๗

เปียก’ ถ้ากระโถนไม่มี พึงค่อย ๆ เทนํ้าลงที่พื้นดินด้วยคิดว่า ‘ภิกษุใกล้ เคียงจะได้ไม่ถูกน้ำกระเซ็นรด ผ้าสังฆาฏิจะได้ไม่ถูกนํ้ากระเซ็นเปียก’ ไม่ พึงเทนํ้าล้างบาตรมีเมล็ดข้าวลงในละแวกบ้าน

เมื่อกลับ ภิกษุใหม่พึงกลับก่อน พระเถระพึงกลับทีหลัง พึงเดิน ปกปิดกายด้วยดีในละแวกบ้าน พึงเดินสำรวมด้วยดีในละแวกบ้าน พึงเดิน ทอดสายตาลงในละแวกบ้าน อย่าเดินเวิกผ้าในละแวกบ้าน อย่าเดิน หัวเราะเสียงดังในละแวกบ้าน พึงเดินมีเสียงค่อย ๆ ในละแวกบ้าน อย่า เดินโยกกายในละแวกบ้าน อย่าเดินแกว่งแขนในละแวกบ้าน อย่าเดิน โคลงศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินคํ้ากายในละแวกบ้าน อย่าเดินคลุม ศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินกระหย่งในละแวกบ้านดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นวัตรในโรงฉันสำหรับภิกษุทั้งหลาย ซึ่ง ภิกษุทั้งหลายพึงประพฤติให้เรียบร้อยในโรงฉัน”

จบ ปฐมภาณวาร

๖. ปิณฑจาริกวัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องวัตรสำหรับภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต

{๔๒๖} [๓๖๕] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรนุ่งห่ม ไม่เรียบร้อย มีอากัปกิริยาไม่เรียบร้อยเที่ยวบิณฑบาต ไม่กำหนดเข้าไปยัง บ้านเรือนบ้าง ไม่กำหนดออกไปบ้าง ผลุนผลันเข้าไปบ้าง ผลุนผลันออก มาบ้าง ยืนไกลเกินไปบ้าง ยืนใกล้เกินไปบ้าง ยืนนานเกินไปบ้าง กลับ เร็วเกินไปบ้าง

ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งไม่กำหนดเข้าไปยังบ้านเรือน เธอเข้าใจว่าเป็นทางเข้า จึงได้เข้าไปสู่ห้องเล็กแห่งหนึ่ง ในห้องเล็กนั้นมี หญิงเปลือยกายนอนหงายอยู่ เธอได้เห็นหญิงนั้นเข้าก็รู้ว่านี้ไม่ใช่ทางเข้า

แต่เป็นห้องเล็ก จึงออกจากห้องเล็กนั้นไป สามีของหญิงนั้นได้เห็นหญิง นั้นเปลือยกายนอนหงายอยู่ ก็สำคัญว่าภิกษุนี้ประทุษร้ายภรรยาของตน จึงจับภิกษุนั้นทุบตี ในทันใด หญิงนั้นตื่นขึ้นเพราะเสียงนั้นแล้วถามสามีว่า “นาย ท่านทุบตีภิกษุนี้ทำไม” เขาตอบว่า “เพราะภิกษุนี้ทำมิดีมิร้ายเธอ” นางตอบว่า “นาย ภิกษุนี้ไม่ได้ทำร้ายฉันเลย ท่านไม่ได้ทำอะไร” แล้วให้ ปล่อยภิกษุนั้นไป ภิกษุนั้นไปอารามแล้วเล่าเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรจึงนุ่งห่มไม่เรียบร้อย มีอากัปกิริยา ไม่เรียบร้อยเที่ยวบิณฑบาต ไม่กำหนดเข้าไปยังบ้านเรือนบ้าง ไม่กำหนด ออกไปบ้าง ผลุนผลันเข้าไปบ้าง ผลุนผลันออกมาบ้าง ยืนไกลเกินไปบ้าง ยืนใกล้เกินไปบ้าง ยืนนานเกินไปบ้าง กลับเร็วเกินไปบ้างเล่า” แล้วกราบ ทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่า ... จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิ ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่ง กะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติวัตรแก่ภิกษุผู้ เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร โดยประการที่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรพึง ประพฤติให้เรียบร้อย

ธรรมเนียมปฏิบัติสำหรับภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต

{๔๒๗} [๓๖๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรคิดว่า จักเข้าบ้านในบัดนี้ พึงนุ่งให้เป็นปริมณฑลปิดมณฑล ๓ แล้วคาดประคดเอว

คลุมผ้าสังฆาฏิทำเป็นชั้น กลัดลูกดุม ล้างบาตรแล้วถือเข้าบ้านโดยเรียบร้อย ไม่ต้องรีบร้อน

พึงเดินปกปิดกายด้วยดีไปในละแวกบ้าน พึงเดินสำรวมด้วยดีไปใน ละแวกบ้าน พึงเดินทอดสายตาลงในละแวกบ้าน อย่าเดินเวิกผ้าในละแวก บ้าน อย่าเดินหัวเราะเสียงดังในละแวกบ้าน พึงเดินมีเสียงค่อย ๆ ใน ละแวกบ้าน อย่าเดินโยกกายในละแวกบ้าน อย่าเดินแกว่งแขนในละแวก บ้าน อย่าเดินโคลงศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินคํ้ากายในละแวกบ้าน อย่าเดินคลุมศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินกระหย่งในละแวกบ้าน

เมื่อเข้าไปยังบ้านเรือนพึงกำหนดว่าจักเข้าทางนี้ จักออกทางนี้ อย่า ผลุนผลันเข้าไป อย่าผลุนผลันออกมา อย่ายืนไกลนัก อย่ายืนใกล้นัก อย่ายืนนานนัก อย่ากลับเร็วนัก พึงยืนกำหนดว่าเขาประสงค์จะถวาย ภิกษาหรือไม่ประสงค์จะถวาย ถ้าเขาพักการงานก็ดี ลุกจากที่นั่งก็ดี จับ ทัพพีก็ดี จับภาชนะก็ดี ตั้งไว้ก็ดี พึงยืนด้วยคิดว่าเขาประสงค์จะถวาย เมื่อเขาถวายภิกษา พึงแหวกผ้าซ้อนด้วยมือซ้าย น้อมบาตรเข้าไปด้วย มือขวา แล้วใช้มือทั้งสองประคองบาตรรับภิกษา และไม่พึงมองดูหน้าสตรี ผู้ถวายภิกษา พึงกำหนดว่าเขาประสงค์จะถวายแกงหรือไม่ประสงค์จะ ถวาย ถ้าเขาจับทัพพีก็ดี จับภาชนะก็ดี ตั้งไว้ก็ดี

พึงยืนอยู่ด้วยคิดว่าเขา ประสงค์จะถวาย เมื่อเขาถวายภิกษาแล้ว พึงคลุมบาตรด้วยผ้าช้อนแล้ว กลับโดยเรียบร้อย ไม่ต้องรีบร้อนพึงเดินปกปิดกายด้วยดีในละแวกบ้าน พึงเดินสำรวมด้วยดีใน ละแวกบ้าน พึงเดินทอดสายตาลงในละแวกบ้าน อย่าเดินเวิกผ้าใน ละแวกบ้าน อย่าเดินหัวเราะเสียงดังในละแวกบ้าน พึงเดินมีเสียงค่อย ๆ ในละแวกบ้าน อย่าเดินโยกกายในละแวกบ้าน อย่าเดินแกว่งแขนในละแวก บ้าน อย่าเดินโคลงศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินคํ้ากายในละแวกบ้าน อย่าเดินคลุมศีรษะในละแวกบ้าน อย่าเดินกระหย่งในละแวกบ้าน

ภิกษุใดบิณฑบาตกลับจากหมู่บ้านก่อน ภิกษุนั้นพึงปูอาสนะไว้ พึง จัดหานํ้าล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้าไว้ พึงล้างภาชนะสำหรับ ถ่ายบิณฑบาตเตรียมตั้งไว้ พึงจัดตั้งนํ้าฉันนํ้าใช้ไว้ ภิกษุใดบิณฑบาตกลับ จากหมู่บ้านทีหลัง ถ้าอาหารที่ฉันแล้วยังมีเหลืออยู่ ถ้าต้องการ ก็พึงฉัน ถ้าไม่ต้องการ ก็พึงเททิ้งเสียในที่ปราศจากของเขียวสด หรือพึงเทลงเสีย ในนํ้าที่ปราศจากตัวสัตว์ ภิกษุนั้นพึงเก็บอาสนะ พึงเก็บนํ้าล้างเท้า ตั่ง รองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้า พึงล้างภาชนะสำหรับถ่ายบิณฑบาตแล้วเก็บไว้ พึงเก็บนํ้าฉันน้ำใช้ พึงกวาดหอฉัน ภิกษุใดเห็นหม้อนํ้าฉันหม้อน้ำใช้หรือ หม้อน้ำชำระว่างเปล่า ภิกษุนั้นพึงจัดหาตั้งไว้ ถ้าเป็นการสุดวิสัย พึงกวัก มือเรียกเพื่อนภิกษุมาช่วยเหลือกัน แต่ไม่พึงเปล่งวาจาเพราะเหตุนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นวัตรของภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ซึ่งภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรพึงประพฤติให้เรียบร้อย”

๗. อารัญญิกวัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องวัตรสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า

{๔๒๘} [๓๖๗] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันอยู่ในป่า พวกเธอไม่ ตั้งน้ำฉัน ไม่ตั้งน้ำใช้ไว้ ไม่ติดไฟ ไม่เตรียมไม้สีไฟไว้ ไม่รู้ทางนักษัตร ไม่รู้ทิสาภาค พวกโจรพากันไปที่นั้นได้ถามภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านผู้เจริญ ทั้งหลาย มีน้ำดื่มไหม”

พวกภิกษุตอบว่า “ไม่มี ท่านทั้งหลาย”

“มีน้ำใช้ไหม”

“ไม่มี ท่านทั้งหลาย”