อารัญญกวัตร เล่ม ๗

ภิกษุใดบิณฑบาตกลับจากหมู่บ้านก่อน ภิกษุนั้นพึงปูอาสนะไว้ พึง จัดหานํ้าล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้าไว้ พึงล้างภาชนะสำหรับ ถ่ายบิณฑบาตเตรียมตั้งไว้ พึงจัดตั้งนํ้าฉันนํ้าใช้ไว้ ภิกษุใดบิณฑบาตกลับ จากหมู่บ้านทีหลัง ถ้าอาหารที่ฉันแล้วยังมีเหลืออยู่ ถ้าต้องการ ก็พึงฉัน ถ้าไม่ต้องการ ก็พึงเททิ้งเสียในที่ปราศจากของเขียวสด หรือพึงเทลงเสีย ในนํ้าที่ปราศจากตัวสัตว์ ภิกษุนั้นพึงเก็บอาสนะ พึงเก็บนํ้าล้างเท้า ตั่ง รองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้า พึงล้างภาชนะสำหรับถ่ายบิณฑบาตแล้วเก็บไว้ พึงเก็บนํ้าฉันน้ำใช้ พึงกวาดหอฉัน ภิกษุใดเห็นหม้อนํ้าฉันหม้อน้ำใช้หรือ หม้อน้ำชำระว่างเปล่า ภิกษุนั้นพึงจัดหาตั้งไว้ ถ้าเป็นการสุดวิสัย พึงกวัก มือเรียกเพื่อนภิกษุมาช่วยเหลือกัน แต่ไม่พึงเปล่งวาจาเพราะเหตุนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นวัตรของภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ซึ่งภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรพึงประพฤติให้เรียบร้อย”

๗. อารัญญิกวัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องวัตรสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า

{๔๒๘} [๓๖๗] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันอยู่ในป่า พวกเธอไม่ ตั้งน้ำฉัน ไม่ตั้งน้ำใช้ไว้ ไม่ติดไฟ ไม่เตรียมไม้สีไฟไว้ ไม่รู้ทางนักษัตร ไม่รู้ทิสาภาค พวกโจรพากันไปที่นั้นได้ถามภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านผู้เจริญ ทั้งหลาย มีน้ำดื่มไหม”

พวกภิกษุตอบว่า “ไม่มี ท่านทั้งหลาย”

“มีน้ำใช้ไหม”

“ไม่มี ท่านทั้งหลาย”

“มีไฟไหม”

“ไม่มี ท่านทั้งหลาย”

“มีไม้สีไฟไหม”

“ไม่มี ท่านทั้งหลาย”

“วันนี้ประกอบด้วยฤกษ์อะไร”

“พวกเราไม่รู้เลย ท่านทั้งหลาย”

“นี้ทิศอะไร”

“พวกเราไม่รู้เลย ท่านทั้งหลาย”

ลำดับนั้น โจรเหล่านั้นคิดว่า “คนพวกนี้นํ้าดื่มก็ไม่มี นํ้าใช้ก็ไม่มี ไฟก็ไม่มี ไม้สีไฟก็ไม่มี ทางนักษัตรก็ไม่รู้ ทิสาภาคก็ไม่รู้ คนพวกนี้เป็น โจร พวกนี้ไม่ใช่ภิกษุ” จึงทุบตีแล้วหลีกไป จึงภิกษุเหล่านั้นได้เล่าเรื่องนั้นแก่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็น เค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติวัตรแก่พวก ภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตร โดยประการที่ภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตรพึงประพฤติให้ เรียบร้อย

ธรรมเนียมปฏิบัติสำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า

{๔๒๙} [๓๖๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตรพึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ พึงนำบาตรใส่ถลกบาตรแล้วคล้องไว้ที่บ่า พาดจีวรบนไหล่ สวมรองเท้า เก็บเครื่องไม้ เครื่องดิน ปิดประตูหน้าต่างให้เรียบร้อยแล้วออกจาก เสนาสนะ พอรู้ว่าจักเข้าหมู่บ้านเดี๋ยวนี้ พึงถอดรองเท้าออก เคาะต่ำ ๆ แล้ว ใส่ถุง คล้องไว้ที่บ่า พึงนุ่งให้เป็นปริมณฑลปิดมณฑล ๓ คาดประคดเอว

ห่มผ้าซ้อนสองชั้น กลัดลูกดุม ล้างบาตรแล้วถือเข้าหมูบ้านโดยเรียบร้อย ไม่ต้องรีบร้อน

พึงเดินปกปิดกายด้วยดีในละแวกบ้าน พึงเดินสำรวมด้วยดีในละแวก บ้าน ... อย่าเดินกระหย่งในละแวกบ้าน

เมื่อเข้าไปยังบ้านเรือนพึงกำหนดว่าจักเข้าทางนี้ จักออกทางนี้ อย่า ผลุนผลันเข้าไป อย่าผลุนผลันออกมา อย่ายืนไกลนัก อย่ายืนใกล้นัก อย่ายืนนานนัก อย่ากลับเร็วนัก พึงยืนกำหนดว่าเขาประสงค์จะถวาย ภิกษาหรือไม่ประสงค์จะถวาย ถ้าเขาพักการงานก็ดี ลุกจากที่นั่งก็ดี จับ ทัพพีก็ดี จับภาชนะก็ดี ตั้งไว้ก็ดี พึงยืนอยู่ด้วยคิดว่าเขาประสงค์จะถวาย เมื่อเขาถวายภิกษา พึงแหวกผ้าช้อนด้วยมือซ้าย น้อมบาตรเข้าไปด้วย มือขวา พึงใช้มือทั้งสองประคองบาตรรับภิกษา และไม่พึงมองดูหน้าสตรี ผู้ถวายภิกษา พึงกำหนดว่าเขาประสงค์จะถวายแกงหรือไม่ประสงค์จะ ถวาย ถ้าเขาจับทัพพีก็ดี จับภาชนะก็ดี ตั้งไว้ก็ดี พึงยืนอยู่ด้วยคิดว่าเขา ประสงค์จะถวาย เมื่อเขาถวายภิกษาแล้ว พึงคลุมบาตรด้วยผ้าซ้อนแล้ว กลับโดยเรียบร้อย ไม่ต้องรีบร้อนพึงเดินปกปิดกายด้วยดีในละแวกบ้าน ... อย่าเดินกระหย่งใน ละแวกบ้าน

ออกจากหมู่บ้านแล้ว ใส่บาตรไว้ในถลกบาตรแล้วคล้องไว้ที่บ่า รวบ จีวรวางบนศีรษะ สวมรองเท้าเดินไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตรพึงตั้งนํ้าฉัน พึงตั้งนํ้าใช้ พึงติดไฟไว้ พึงเตรียมไม้สีไฟไว้ พึงเตรียมไม้เท้าไว้ พึงเรียนทางนักษัตรทั้ง สิ้นหรือบางส่วนไว้ พึงเป็นผู้ฉลาดในทิศ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นวัตรของภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตร ซึ่งภิกษุ ผู้อยู่ป่าเป็นวัตรพึงประพฤติให้เรียบร้อย”

๘. เสนาสนวัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องวัตรในการรักษาเสนาสนะ

{๔๓๐} [๓๖๙] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันทำจีวรกรรมกันในที่แจ้ง พวกภิกษุฉัพพัคคีย์เคาะเสนาสนะในที่โล่งเหนือลม ภิกษุทั้งหลายถูกผงธุลี กลบ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เคาะเสนาสนะในที่โล่งเหนือลมเล่า ภิกษุ ทั้งหลายจึงถูกผงธุลีกลบ” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบ มาว่าพวกภิกษุฉัพพัคคีย์เคาะเสนาสนะในที่โล่งเหนือลม ภิกษุทั้งหลาย ถูกผงธุลีกลบ จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิ ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่ง กะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติเสนาสนวัตร แก่ภิกษุทั้งหลาย โดยประการที่ภิกษุทั้งหลายพึงประพฤติให้เรียบร้อยใน เสนาสนะ

ธรรมเนียมปฏิบัติในการรักษาเสนาสนะ

{๔๓๑}[๓๗๐] ภิกษุอยู่ในวิหารใด ถ้าวิหารรก ถ้าอุตสาหะอยู่ ปัดกวาด เสีย เมื่อจะปัดกวาดวิหาร พึงขนบาตรจีวรออกไปวางไว้ ณ ที่สมควร แห่งหนึ่งก่อน พึงขนผ้าปูนั่งและผ้าปูนอนออกไปวางไว้ ณ ที่สมควร แห่งหนึ่ง พึงขนฟูกและหมอนออกไปวางไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งเตียง ตั่งภิกษุพึงยกต่ำ ๆ ขนออกไปให้เรียบร้อย อย่าให้ครูดสี อย่า ให้กระทบกระแทกบานและกรอบประตู แล้วตั้งไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง