ปัจจยวาร เล่ม ๔๑

อชฺฌตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา อชฺฌตฺตํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ เทฺว ขนฺเธ ... ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปริปุณฺณํ ฯ เอกํ มหาภูตํ ... วตฺถุํ ปจฺจยา อชฺฌตฺตา ขนฺธา ฯ

อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอัชฌัตตธรรมขันธ์ ๒ ฯลฯ

ในปฏิสนธิขณะ พึงใส่ให้เต็ม มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัชฌัตตธรรมอาศัยหทัยวัตถุ

พหิทฺธา ธมฺมํ ปจฺจยา พหิทฺธา ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา พหิทฺธา เอกํ ขนฺธํ ... ปฏิสนฺธิกฺขเณ เอกํ มหาภูตํ ... วตฺถุํ ปจฺจยา พหิทฺธา ขนฺธา ฯ

พหิทธาธรรม อาศัยพหิทธาธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นพหิทธาธรรม ฯลฯ

ในปฏิสนธิขณะ มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพหิทธาธรรม อาศัยหทัยวัตถุ

อชฺฌตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา ปฏิจฺจวารสทิสํ ฯ จกฺขายตนํ ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณํ กายายตนํ ... วตฺถุํ ปจฺจยา อชฺฌตฺตา ขนฺธา ฯ

อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะอารัมมณปัจจัยเหมือนกับปฏิจจวาร

คือ จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะ กายายตนะ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลาย ที่เป็นอัชฌัตตธรรม อาศัยหทัยวัตถุ

พหิทฺธา ธมฺมํ ปจฺจยา พหิทฺธา ธมฺโม ... ปฏิจฺจวารสทิสํ ฯ จกฺขายตนํ ... กายายตนํ ... วตฺถุํ ปจฺจยา พหิทฺธา ขนฺธา ฯ

พหิทธาธรรม อาศัยพหิทธาธรรม ฯลฯ เหมือนกับปฏิจจวารคือ จักขายตนะ ฯลฯ กายายตนะ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพหิทธาธรรม อาศัยหทัยวัตถุ

อชฺฌตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อธิปติปจฺจยา วตฺถุ อติเรกํ ปฏิจฺจวารสทิสํ ฯ อนนฺตรปจฺจยา สมนนฺตรปจฺจยา สหชาตปจฺจยา สหชาตวาเร ปริปุณฺณา มหาภูเต ปจฺจยา มหาภูตานํ ขนฺธานญฺจ ปจฺฉา ปญฺจายตนญฺจ วตฺถุ จ กาตพฺพา ฯ อญฺญมญฺญปจฺจยา นิสฺสยปจฺจยา ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ อวิคตปจฺจยา ฯ

อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะอธิปติปัจจัย เพิ่มหทัยวัตถุ เหมือนกับปฏิจจวาร

เพราะ อนันตรปัจจัย เพราะ สมนันตรปัจจัย เพราะ สหชาตปัจจัย ในสหชาตวารพึงใส่ให้เต็ม อาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย ภายหลัง มหาภูตรูปและขันธ์ทั้งหลาย พึงกระทำปัญจายตนะ และหทัยวัตถุ

เพราะ อัญญมัญญปัจจัย เพราะ นิสสยปัจจัย ฯลฯ เพราะ อวิคตปัจจัย

เหตุยา เทฺว อารมฺมเณ ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ อวิคเต เทฺว ฯ

อนุโลมํ ฯ

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๒

ในอารัมมณปัจจัย ฯลฯ

ในอวิคตปัจจัย มี " ๒

อนุโลม จบ

อชฺฌตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อชฺฌตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา อเหตุกํ อชฺฌตฺตํ เอกํ ขนฺธํ ... อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ ขนฺเธ ปจฺจยา วตฺถุ วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา เอกํ มหาภูตํ ... อาหาร ... อุตุ ... อสญฺญสตฺตานํ ... จกฺขายตนํ ... กายายตนํ ... วตฺถุํ ปจฺจยา อเหตุกา อชฺฌตฺตา ขนฺธา วิจิกิจฺฉาสหคเต อุทฺธจฺจสหคเต ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา วิจิกิจฺฉาสหคโต อุทฺธจฺจสหคโต โมโห ฯ

อัชฌัตตธรรม อาศัยอัชฌัตตธรรม เกิดขึ้น ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๑ ที่เป็นอัชฌัตตธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ ฯลฯ ในอเหตุกปฏิสนธิขณะหทัยวัตถุ อาศัยขันธ์ทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลายอาศัยหทัยวัตถุ มหาภูตรูป ๑ ฯลฯ อาหารสมุฏฐานรูปฯลฯ อุตุสมุฏฐานรูป ฯลฯ ส่วนพวกอสัญญสัตว์ทั้งหลาย ฯลฯ จักขายตนะ ฯลฯ กายายตนะฯลฯ ขันธ์ทั้งหลาย ที่เป็นอัชฌัตตธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทัยวัตถุ โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อาศัยขันธ์ทั้งหลายที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ และหทัยวัตถุ

พหิทฺธา ธมฺมํ ปจฺจยา พหิทฺธา ธมฺโม ... นเหตุปจฺจยา ปวตฺติ ปฏิสนฺธิปิ มหาภูตาปิ กาตพฺพา ฯ จกฺขายตนํ ... กายายตนํ ... วตฺถุํ ปจฺจยา อเหตุกา พหิทฺธา ขนฺธา วิจิกิจฺฉาสหคเต อุทฺธจฺจสหคเต ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา วิจิกิจฺฉาสหคโต อุทฺธจฺจสหคโต โมโห ฯเปฯ นอารมฺมณปจฺจยา นอธิปติปจฺจยา สหชาตสทิสํ ฯ นอนนฺตรปจฺจยา นสมนนฺตรปจฺจยา นอญฺญมญฺญปจฺจยา นอุปนิสฺสยปจฺจยา นปุเรชาตปจฺจยา ปฏิจฺจวารสทิสํ ฯ นปจฺฉาชาตปจฺจยา นอาเสวนปจฺจยา นกมฺมปจฺจยา ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา ปฏิจฺจวารปจฺจนีเย วิปฺปยุตฺตสทิสํ ฯ โนนตฺถิปจฺจยา โนวิคตปจฺจยา ฯ

พหิทธาธรรม อาศัยพหิทธาธรรม ฯลฯ ไม่ใช่เพราะเหตุปัจจัย พึงกระทำทั้งปวัตติ ปฏิสนธิ และมหาภูตรูปทั้งหลาย

คือ จักขายตนะ ฯลฯ กายายตนะ ฯลฯ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นพหิทธาธรรม ซึ่งเป็นอเหตุกะ อาศัยหทัยวัตถุ โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ และหทัยวัตถุ ฯลฯ

ไม่ใช่เพราะอารัมมณปัจจัย ไม่ใช่เพราะอธิปติปัจจัย เหมือนกับสหชาตปัจจัยไม่ใช่เพราะอนันตรปัจจัย ไม่ใช่เพราะสมนันตรปัจจัย ไม่ใช่เพราะอัญญมัญญปัจจัย ไม่ใช่เพราะอุปนิสสยปัจจัย ไม่ใช่เพราะปุเรชาตปัจจัย เหมือนกับปฏิจจวาร

ไม่ใช่เพราะปัจฉาชาตปัจจัย ไม่ใช่เพราะอาเสวนปัจจัย ไม่ใช่เพราะกัมมปัจจัย ฯลฯ

ไม่ใช่เพราะวิปปยุตตปัจจัย เหมือนกับ วิปปยุตตปัจจัย ในปฏิจจวารปัจจนียะไม่ใช่เพราะนัตถิปัจจัย ไม่ใช่เพราะวิคตปัจจัย

นเหตุยา เทฺว นอารมฺมเณ เทฺว ฯ สงฺขิตฺตํ ฯ โนวิคเต เทฺว ฯ

ปจฺจนียํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๒

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มี " ๒ ฯลฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย มี " ๒

ปัจจนียะ จบ

เหตุปจฺจยา นอารมฺมเณ เทฺว ... นอธิปติยา เทฺว ฯเปฯ นวิปาเก นสมฺปยุตฺเต โนนตฺถิยา โนวิคเต เทฺว ฯ

อนุโลมปจฺจนียํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มีวาระ ๒

ในปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒

ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย กับ ฯลฯ มี "

ในปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย กับ ฯลฯ มี "

ในปัจจัยที่ไม่ใช่นัตถิปัจจัย กับ ฯลฯ มี "

ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒

อนุโลมปัจจนียะ จบ

นเหตุปจฺจยา อารมฺมเณ เทฺว ฯเปฯ อวิคเต เทฺว ฯ

ปจฺจนียานุโลมํ ฯ

นิสฺสยวาโร ปจฺจยวารสทิโส สํสฏฺฐวาโรปิ

สมฺปยุตฺตวาโรปิ วิตฺถาเรตพฺโพ ฯ

ในอารัมมณปัจจัย กับปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๒ ฯลฯ

ในอวิคตปัจจัย กับ ฯลฯ มี " ๒

ปัจจนียานุโลม จบ

นิสสยวาร เหมือนกับ ปัจจยวาร

สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี พึงให้พิสดาร