มหันตรทุกะ เล่ม ๓๔

{๗๖๕} [๑๑๘๙] ธรรมวิปปยุตจากปรามาสะแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็น ไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากปรามาสธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็น กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากปรามาสะแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ[๑๑๙๐] ธรรมวิปปยุตจากปรามาสะและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากปรามาสะและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ

จบ ปรามาสโคจฉกะ

มหันตรทุกะ

{๗๖๖} [๑๑๙๑] ธรรมมีอารมณ์ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่า นี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์

[๑๑๙๒] ธรรมไม่มีอารมณ์ เป็นไฉน

รูปทั้งหมดและอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีอารมณ์

{๗๖๗} [๑๑๙๓] ธรรมเป็นจิต เป็นไฉน

จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นจิต

[๑๑๙๔] ธรรมไม่เป็นจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นจิต{๗๖๘} [๑๑๙๕] ธรรมเป็นเจตสิก เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เป็นเจตสิก[๑๑๙๖] ธรรมไม่เป็นเจตสิก เป็นไฉน

จิต รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็น เจตสิก{๗๖๙} [๑๑๙๗] ธรรมสัมปยุตด้วยจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม สัมปยุตด้วยจิต[๑๑๙๘] ธรรมวิปปยุตจากจิต เป็นไฉน

รูปทั้งหมดและอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุต จากจิตจิตจะกล่าวว่าสัมปยุตด้วยจิตก็ไม่ได้ ว่าวิปปยุตจากจิตก็ไม่ได้

{๗๗๐} [๑๑๙๙] ธรรมเจือกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิต[๑๒๐๐] ธรรมไม่เจือกับจิต เป็นไฉน

รูปทั้งหมดและอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือกับจิต

จิตจะกล่าวว่าเจือกับจิตก็ไม่ได้ ว่าไม่เจือกับจิตก็ไม่ได้

{๗๗๑} [๑๒๐๑] ธรรมมีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ หรือ รูปแม้อื่นใดซึ่งเกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน มีอยู่ คือ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปลหุตา รูปมุทุตา รูปกัมมัญญตา รูปอุปจยะ รูปสันตติ กพฬิงการาหาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมมีจิตเป็นสมุฏฐาน[๑๒๐๒] ธรรมไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีจิต เป็นสมุฏฐาน{๗๗๒} [๑๒๐๓] ธรรมเกิดร่วมกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเกิดร่วมกับจิต[๑๒๐๔] ธรรมไม่เกิดร่วมกับจิต เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เกิด ร่วมกับจิต{๗๗๓} [๑๒๐๕] ธรรมเกิดคล้อยตามจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเกิดคล้อยตามจิต[๑๒๐๖] ธรรมไม่เกิดคล้อยตามจิต เป็นไฉน

จิต รูปที่เหลือ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เกิด คล้อยตามจิต{๗๗๔} [๑๒๐๗] ธรรมเจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน[๑๒๐๘] ธรรมไม่เจือกับจิตและไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เป็นไฉน

จิต รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือ กับจิตและไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน{๗๗๕} [๑๒๐๙] ธรรมเจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดรวมกับจิต เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดร่วมกับจิต[๑๒๑๐] ธรรมไม่เจือกับจิตไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานและไม่เกิดร่วมกับจิต เป็นไฉน

จิต รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือ กับจิตไม่มีจิตเป็นสมุฏฐานและไม่เกิดร่วมกับจิต{๗๗๖} [๑๒๑๑] ธรรมเจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดคล้อยตามจิต เป็น ไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม เจือกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดคล้อยตามจิต[๑๒๑๒] ธรรมไม่เจือกับจิต ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน และไม่เกิดคล้อย ตามจิต เป็นไฉน

จิต รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เจือ กับจิต ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน และไม่เกิดคล้อยตามจิต{๗๗๗} [๑๒๑๓] ธรรมเป็นภายใน เป็นไฉน

จักขายตนะ ... มนายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นภายใน

[๑๒๑๔] ธรรมเป็นภายนอก เป็นไฉน

รูปายตนะ ... ธัมมายตนะ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นภายนอก

{๗๗๘} [๑๒๑๕] ธรรมอาศัยมหาภูตรูปเกิด เป็นไฉน

จักขายตนะ ... กพฬิงการาหาร สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอาศัย มหาภูตรูปเกิด

[๑๒๑๖] ธรรมไม่อาศัยมหาภูตรูปเกิด เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ มหาภูตรูป ๔ และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่อาศัยมหาภูตรูปเกิด

{๗๗๙} [๑๒๑๗] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครอง เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็น กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ และ รูปที่กรรมแต่งขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุต ด้วยตัณหาทิฏฐิเข้ายึดครอง[๑๒๑๘] ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง เป็นไฉน

กุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ ธรรมที่เป็นกิริยา ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล ไม่ใช่กรรมวิบาก รูปที่กรรมไม่ได้แต่งขึ้นมรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่เข้ายึดครอง

จบ มหันตรทุกะ

อุปาทานโคจฉกะ

{๗๘๐} [๑๒๑๙] ธรรมเป็นอุปาทาน เป็นไฉน

อุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน

{๗๘๑} [๑๒๒๐] บรรดาอุปาทาน ๔ นั้น กามุปาทาน เป็นไฉน

ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิดเพลิน คือความใคร่ ตัณหาคือความใคร่ สิเนหาคือความใคร่ ความเร่าร้อนคือ ความใคร่ ความสยบคือความใคร่ ความหมกหมุ่นคือความใคร่ในกาม ทั้งหลาย อันใด นี้ชื่อว่า กามุปาทาน

{๗๘๒} [๑๒๒๑] บรรดาอุปาทาน ๔ นั้น ทิฏฐุปาทาน เป็นไฉน

ความเห็นว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การบวงสรวง ไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกอื่นไม่มี มารดา ไม่มี บิดาไม่มี โอปปาติกสัตว์ ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ไม่มีในโลก สมณพราหมณ์ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกอื่นด้วยปัญญาอันยิ่ง เองแล้วประกาศให้คนอื่นรู้ได้ไม่มีในโลก” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความ ผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าทิฏฐุปาทาน