พระอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณี จิตตุปปาทกัณฑ์ กุศลธรรม · โลกุตตรกุศลจิต
มรรคจิตดวงที่ ๔ เล่ม ๓๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๗๓–๒๗๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๖ ในโลกุตตรกุศลจิตมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณี จิตตุปปาทกัณฑ์ กุศลธรรม โลกุตตรกุศลจิต มรรคจิตดวงที่ ๔ (ฉบับหลวง เล่ม ๓๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๗๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๔ หน้า ๑๔๕–๑๔๗
มรรคจิตดวงที่ ๓
{๒๗๒} [๓๖๒] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตตระ อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อบรรลุภูมิที่ ๓ เพื่อละกามราคะและพยาบาทไม่ให้มี เหลือ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน เป็นทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ... อยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อัญญินทรีย์ อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
จบ มรรคจิตดวงที่ ๓
มรรคจิตดวงที่ ๔
{๒๗๓} [๓๖๓] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน
โยคาวจรบุคคลเจริญฌานเป็นโลกุตตระ อันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อบรรลุภูมิที่ ๔ เพื่อละรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และอวิชชา ไม่ให้มีเหลือ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานเป็น ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ... ผัสสะ ... อัญญินทรีย์ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น ...
สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
- ๑ภูมิที่ ๓ หมายถึงสามัญญผลขั้นที่ ๓ คืออนาคามิผลภูมิ (นัย อภิ.สงฺ.อ. ๒๗๑,๒๙๖)
- ๒ภูมิที่ ๔ หมายถึงสามัญญผลขั้นที่ ๔ คืออรหัตตผลภูมิ (นัย อภิ.สงฺ.อ. ๒๗๑,๒๙๖)
- ๓รูปราคะ ความยินดีพอใจติดอยู่ในรูปภพ อรูปราคะ ความยินดีพอใจติดอยู่ในอรูปภพ มานะ ความสำคัญตัว อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน อวิชชา ความหลงอันเป็นเหตุไม่รู้สภาพจริง ทั้ง ๕ นี้ เรียกว่า อุทธัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง คือกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพเบื้องสูง ซึ่งต้องละด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น (อภิ.สงฺ.อ. ๒๙๗)
{๒๗๔} [๓๖๔] อัญญินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน
ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะ ที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจัง ความค้นคิด ความ ใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญา เครื่องนำทาง ความเห็นแจัง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์ คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความ สว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่ง มรรค นับเนื่องในมรรค เพื่อรู้ธรรมที่รู้แล้ว เพื่อเห็นธรรมที่เห็นแล้ว เพื่อบรรลุธรรมที่บรรลุแล้ว เพื่อทราบธรรมที่ทราบแล้ว เพื่อทำให้แจ้งซึ่ง ธรรมที่ทำให้แจ้งแล้ว ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อัญญินทรีย์ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล
จบ มรรคจิตดวงที่ ๔
จบ โลกุตตรกุศลจิต
- ๑อัญญินทรีย์ อินทรีย์คือปัญญาอันรู้ทั่วถึง หมายถึงอินทรีย์ธรรมที่เกิดขึ้นในฐานะ (ญาณ) ๖ มี โสดาปัตติผลเป็นต้น โดยอาการที่รู้ทั่วถึงธรรมที่ตนได้รู้แล้ว ได้แก่ ญาณ ๖ ในท่ามกลาง คือ โสดาปัตติผลญาณ ไปจนถึงอรหัตตมรรคญาณ หรืออินทรีย์ที่รู้อริยสัจจธรรม ๔ ตามที่มรรค นั้น ๆ รู้แล้ว (นัย ที.ปา.อ. ๑๙๘, สํ.ม.อ. ๓๑๒, ขุ.อิติ.อ. ๒๓๗-๒๓๘, อภิ.สงฺ.อ. ๒๙๖)
อกุศลจิต ๑๒
อกุศลจิตดวงที่ ๑
{๒๗๕} [๓๖๕] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน
จิตที่เป็นอกุศล สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ มีรูปเป็น อารมณ์ หรือมีเสียงเป็นอารมณ์ มีกลิ่นเป็นอารมณ์ มีรสเป็นอารมณ์ มี โผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้น ในสมัยใด ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต วิตก วิจาร ปีติ สุข จิตตัสเสกัคคตา วิริยินทรีย์ สมาธินทรีย์ มนินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ วิริยพละ สมาธิพละ อหิริกพละ อโนตตัปปพละ โลภะ โมหะ อภิชฌา มิจฉาทิฏฐิ อหิริกะ อโนตตัปปะ สมถะ ปัคคาหะ อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยู่ในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอกุศล
{๒๗๖} [๓๖๖] ผัสสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน
การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสะ มีในสมัยนั้น
{๒๗๗} [๓๖๗] เวทนา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน
ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต อันเกิดแต่สัมผัสแห่ง มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่
- ๑อกุศลธรรม เป็นหัวข้อของจิตตุปปาทกัณฑ์ ติกมาติกาที่ ๒ มีนัยการแสดงเหมือนกุศลธรรม
จบ มรรคจิตดวงที่ ๔