๑๐. โสตวสูตร เล่ม ๒๒

๑๐. โสตสูตร

ว่าด้วยองค์คุณของช้างหลวงและของภิกษุ

{๑๔๐} [๑๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อมควรแก่พระราชา ควรเป็นช้างทรง นับว่าเป็นราชพาหนะได้ทีเดียว องค์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ ช้างหลวงในโลกนี้

(๑) สดับฟัง (๒) กำจัดได้ (๓) รักษาได้

(๔) อดทนได้ (๕) ไปได้เร็ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่สดับฟังเป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้ย่อมตั้งใจ ใส่ใจ สำรวมใจ คอยเงี่ยหูฟังถึงเรื่องที่ควาญช้างจะให้ทำ ซึ่งตนจะเคยทำหรือไม่เคยทำก็ตาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่เชื่อฟัง เป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่กำจัดได้เป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้ว ย่อมกำจัดช้างบ้าง กำจัดพลขี่ช้างบ้าง กำจัดม้า บ้าง กำจัดพลขี่ม้าบ้าง กำจัดรถบ้าง กำจัดพลขับรถบ้าง กำจัดพลราบบ้างได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่กำจัดได้เป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่อดทนได้เป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วย่อมอดทนต่อการแทงด้วยหอก ต่อการถูกฟันด้วยดาบ ต่อการถูกยิงด้วยลูกศร ต่อเสียงระเบ็งเซ็งแซ่แห่งกลอง บัณเฑาะว์ สังข์ และมโหระทึก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่อดทนได้เป็นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่รักษาได้เป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้เข้าสู่สงครามแล้วย่อมรักษากายเบื้องหน้า กายเบื้องหลัง เท้าหน้า เท้าหลัง ศีรษะ หู งา งวง หาง ควาญช้างไว้ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้าง หลวงที่รักษาได้เป็นอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ช้างหลวงที่ไปได้เร็วเป็นอย่างไร คือ ช้างหลวง ในโลกนี้ควาญช้างจะไสไปทางทิศใด ซึ่งตนจะเคยไปหรือไม่เคยไปก็ตาม ย่อม แล่นไปทางทิศนั้นเร็วพลันทีเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ไปได้เร็ว เป็นอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช้างหลวงที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการนี้แล ย่อม ควรแก่พระราชา ควรเป็นช้างต้น นับว่าเป็นราชพาหนะได้ทีเดียว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำ บุญ ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ธรรม ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้สดับฟัง (๒) เป็นผู้กำจัดได้

(๓) เป็นผู้รักษาได้ (๔) เป็นผู้อดทนได้

(๕) เป็นผู้ไปได้เร็ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้สดับฟังอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัย นี้ย่อมตั้งใจ ใส่ใจ สำรวมใจ คอยเงี่ยโสตลงสดับธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว ที่เขากำลังแสดงอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้สดับฟังอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้กำจัดได้อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัย นี้ย่อมอดกลั้น ย่อมละ ย่อมบรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งกาม วิตก (ความตรึกในทางกาม) อันเกิดขึ้นแล้ว ย่อมอดกลั้น ย่อมละ ย่อมบรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งพยาปาทวิตก (ความตรึกในทางพยาบาท) อัน เกิดขึ้นแล้ว ... ซึ่งวิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน) อันเกิดขึ้นแล้ว ... ซึ่งธรรมอันเป็นบาปอกุศลอันเกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ กำจัดได้อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้รักษาได้อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อ สำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทราม คืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมใน จักขุนทรีย์ เธอฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้

ชื่อว่า รักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ รักษาได้อย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้อดทนได้อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัย นี้เป็นผู้อดทนได้ต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความระหาย สัมผัสแห่ง เหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เป็นผู้มีปกติอดทนได้ต่อถ้อยคำ ที่กล่าวร้ายหยาบคายอันเภิดขึ้นแล้ว เป็นผู้อดทนได้ต่อทุกขเวทนาทางกายที่ เกิดขึ้นแล้ว อันกล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่เป็นที่ยินดี ไม่เป็นที่พอใจ อันอาจ ผลาญชีวิตได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อดทนได้อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้ไปได้เร็วอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทิศใดที่ตนยังไม่เคยไปโดยกาลนานนี้ คือ ความระงับสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน เป็นผู้ไปสู่ทิศนั้นได้เร็ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไปได้เร็ว อย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล ย่อม เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควรแก่การ ทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”

จบ ราชวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมจักกานุวัตตนสูตร ๒. ทุติยจักกานุวัตตนสูตร

๓. ธัมมราชาสูตร ๔. ยัสสังทิสังสูตร

๕. ปฐมปัตถนาสูตร ๖. ทุติยปัตถนาสูตร

๗. อัปปังสุปติสูตร ๘. ภัตตาทกสูตร

๙. อักขมสูตร ๑๐. โสตสูตร

(๑๕) ๕. ติกัณฑกีวรรค

๑. อวชานาติสูตร

ว่าด้วยคนเลว ๕ ประเภท

{๑๔๑} [๑๔๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๕ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๕ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ให้แล้วมาดูหมิ่น (๒) ดูหมิ่นเพราะอยู่ร่วมกัน

(๓) เป็นผู้เชื่อง่าย (๔) เป็นผู้โลเล

(๕) เป็นผู้เขลา งมงาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลให้แล้วมาดูหมิ่นอย่างไร คือ บุคคลใน โลกนี้ให้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ หรือคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแก่บุคคลไป เขาคิดอย่างนี้ว่า ‘เราให้ ผู้นี้รับ’ เขาให้แล้วย่อมดูหมิ่นบุคคลนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลให้แล้วมาดูหมิ่นอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุคคลดูหมิ่นเพราะอยู่ร่วมกันอย่างไร คือ บุคคลในโลกนี้ อยู่ร่วมกับบุคคลมา ๒ - ๓ ปี ย่อมดูหมิ่นผู้นั้นเพราะอยู่ร่วมกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลดูหมิ่นเพราะอยู่ร่วมกันอย่างนี้แล