นิพพานสูตร เล่ม ๒๓

‘ท่านเหล่านั้นไม่มีความหิว ดับสนิทแล้ว ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ด้วยองค์ฌานนี้แน่แท้’ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เนวสัญญานา สัญญายตนสัญญาย่อมดับได้ที่ไหนเล่า และใครเล่าดับเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาได้แล้ว ๆ อยู่ เรายังไม่รู้ผู้นี้ เรายังไม่เห็นผู้นี้’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงตอบผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดย ประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญาย่อมดับได้ในสัญญาเวทยิตนิโรธนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา จะพึงชื่นชมยินดีในคำตอบนี้ว่าดีแล้ว แน่แท้ ครั้นแล้วก็จะพึงเข้ามานมัสการ นั่งประนมมืออยู่ใกล้ ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ ประการนี้แล”

๓. นิพพานสุขสูตร

ว่าด้วยนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง

{๒๓๘} [๓๔] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถาน ที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรกล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิพพานนี้เป็นสุข ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นิพพานนี้เป็นสุข” เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายี ได้กล่าวกะท่าน พระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็ในนิพพานนี้ไม่มีเวทนา จะเป็นสุขได้อย่างไร”

ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส ในนิพพานที่ไม่มีเวทนานี้ นั่นแหละเป็นสุข ดูก่อนอาวุโส กามคุณมี ๕ ประการนี้ กามคุณ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

(๒) เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

(๓) กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

(๔) รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

(๕) โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

กามคุณมี ๕ ประการนี้แล ดูก่อนอาวุโส สุขโสมนัสที่เกิดขึ้นเพราะ อาศัยกามคุณ ๕ ประการนี้ นี้เรียกว่ากามสุข

ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... เข้าปฐมฌานอยู่ ถ้าเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยกามย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์ เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการ อันประกอบด้วยกามเหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่ภิกษุนั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แลอีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุเข้าทุติยฌาน ... เพราะวิตกวิจารสงบไป ถ้า เมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยวิตก ย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคล ผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วย วิตกเหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่ภิกษุนั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ ฉันนั้นเหมือนกัน

อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แล

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุเข้าตติยฌาน ... ถ้าเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยปีติย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยปีติเหล่านั้นย่อมฟุ้ง ขึ้นแก่ภิกษุนั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แล

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุเข้าจตุตถฌาน ... ถ้าเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วย วิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอุเบกขาย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุข เพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอุเบกขา เหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่ภิกษุนั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แลอีกข้อหนึ่ง อาวุโส เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะ ปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา

ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ถ้าเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยรูป ย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคล ผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยรูปเหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่ภิกษุนั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แล

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ถ้าเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอากาสานัญจายตนะย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อ เบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอากาสานัญจายตนะ เหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่ภิกษุนั้นข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แลอีกข้อหนึ่ง

อาวุโส เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ ถ้าเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญา และมนสิการอันประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนะเหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่ภิกษุนั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แลอีกข้อหนึ่ง อาวุโส เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ถ้าเมื่อภิกษุนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะ ย่อมฟุ้งขึ้นไซร้ ข้อนั้นจัดเป็นอาพาธของเธอ เหมือนความทุกข์เกิดขึ้นแก่บุคคล ผู้มีความสุขเพียงเพื่อเบียดเบียน ฉันใด สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วย อากิญจัญญายตนะเหล่านั้นย่อมฟุ้งขึ้นแก่ภิกษุนั้น ข้อนั้นก็เป็นอาพาธของเธอ

ฉันนั้นเหมือนกัน อาพาธนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่าเป็นความทุกข์ ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แล

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ อาสวะทั้งหลายของเธอเป็นอันสิ้นรอบแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนอาวุโส นิพพานเป็นสุขอย่างไร ท่านพึงทราบได้โดยปริยายนี้แล”

๔. คาวีอุปมาสูตร

ว่าด้วยอุปมาการหาอาหารของแม่โคกับการปฏิบัติของภิกษุ

{๒๓๙} [๓๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่โคภูเขาซึ่งเป็นโคที่โง่ ไม่ฉลาด ไม่รู้จักแดนหากิน ไม่เข้าใจที่จะเที่ยวไปบนภูเขาอันขรุขระ แม่โคนั้นคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรจะไปยังทิศที่ไม่เคยไป จะได้กินหญ้าที่ยังไม่เคยกิน และได้ดื่มนํ้าที่ยังไม่เคยดื่ม’ แม่โคนั้นไม่ยันเท้าหน้าไว้ให้มั่นก่อนแล้วจึงยกเท้าหลังขึ้น ทิศที่ไม่เคยไปก็จะไปไม่ถึง หญ้าที่ยังไม่เคยกินก็จะไม่ได้กิน น้ำที่ยังไม่เคยดื่มก็จะไม่ได้ดื่ม ทั้งสถานที่มันยืนคิดอย่างนี้ว่า ‘อย่ากระนั้นเลย เราควรจะไปยังทิศที่ไม่เคยไป จะได้กินหญ้าที่ยังไม่เคยกิน และได้ดื่มน้ำที่ยังไม่เคยดื่ม’ มันก็กลับมาโดยสวัสดีไม่ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าแม่โคภูเขานั้นเป็นโคโง่ ไม่ฉลาด ไม่รู้จักแดนหากิน ไม่เข้าใจที่จะเที่ยวไปบนภูเขาอันขรุขระ ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เป็นคนโง่ ไม่ฉลาด ไม่รู้จักเขต ไม่เข้าใจที่จะสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมณานที่มีวิตกมีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอยังไม่เสพให้