กัมมกรณวรรค เล่ม ๒๐

เอวมฺเม สุตํ:- เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ “ภิกฺขโว”ติ. “ภทนฺเต”ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ:

เทฺวมานิ ภิกฺขเว วชฺชานิ, กตมานิ เทฺว ? ทิฏฺฐธมฺมิกญฺจ วชฺชํ สมฺปรายิกญฺจ วชฺชํ. กตมญฺจ ภิกฺขเว ทิฏฺฐธมฺมิกํ วชฺชํ ? อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปสฺสติ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเต กสาหิปิ ตาเฬนฺเต เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺเต อฑฺฒทณฺฑเกหิปิ ตาเฬนฺเต หตฺถํปิ ฉินฺทนฺเต ปาทํปิ ฉินฺทนฺเต หตฺถปาทํปิ ฉินฺทนฺเต กณฺณํปิ ฉินฺทนฺเต นาสํปิ ฉินฺทนฺเต กณฺณนาสํปิ ฉินฺทนฺเต พิลงฺคถาลิกํปิ กโรนฺเต สงฺขมุณฺฑิกํปิ กโรนฺเต ราหุมุขํปิ กโรนฺเต โชติมาลิกํปิ กโรนฺเต หตฺถปฺปชฺโชติกํปิ กโรนฺเต เอรกวฏฺฏิกํปิ กโรนฺเต จีรกวาสิกํปิ กโรนฺเต พฬิสมํสิกํปิ กโรนฺเต กหาปณกํปิ กโรนฺเต ขาราปฏิจฺฉกํปิ กโรนฺเต ปลิฆปริวตฺตกํปิ กโรนฺเต ปลาลปีฐกํปิ กโรนฺเต ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจนฺเต สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺเต ชีวนฺตํปิ สูเล อุตฺตาเสนฺเต อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺเต.

ตสฺส เอวํ โหติ “ยถารูปานํ โข ปาปกานํ กมฺมานํ เหตุ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺติ กสาหิปิ ตาเฬนฺติ ฯเปฯ อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. อหญฺเจว โข ปน เอวรูปํ ปาปกมฺมํ กเรยฺยุํ, มํปิ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปา วิวิธา กมฺมกรณา กาเรยฺยุํ “กสาหิปิ ตาเฬยฺยุํ ฯเปฯ อสินาปิ สีสํ ฉินฺเทยฺยุนฺ”ติ. โส ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส วชฺชสฺส ภีโต น ปเรสํ ปลุมฺปนฺโต จรติ. อิทํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ทิฏฺฐธมฺมิกํ วชฺชํ. กตมญฺจ ภิกฺขเว สมฺปรายิกํ วชฺชํ ? อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ “กายทุจฺจริตสฺส โข ปน ปาปโก ทุกฺโข วิปาโก (๑) อภิสมฺปรายํ, วจีทุจฺจริตสฺส ปาปโก ทุกฺโข วิปาโก

อภิสมฺปรายํ, มโนทุจฺจริตสฺส ปาปโก ทุกฺโข วิปาโก อภิสมฺปรายํ. อหญฺเจว โข ปน กาเยน ทุจฺจริตํ จเรยฺยํ, วาจาย ทุจฺจริตํ จเรยฺยํ, มนสา ทุจฺจริตํ จเรยฺยํ, กิญฺจ ตํ ยาหํ น (๒) กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยนฺ”ติ. โส สมฺปรายิกสฺส วชฺชสฺส ภีโต กายทุจฺจริตํ ปหาย กายสุจริตํ ภาเวติ, วจีทุจฺจริตํ ปหาย วจีสุจริตํ ภาเวติ, มโนทุจฺจริตํ ปหาย มโนสุจริตํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ. อิทํ วุจฺจติ ภิกฺขเว สมฺปรายิกํ วชฺชํ. อิมานิ โข ภิกฺขเว เทฺว วชฺชานิ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ “ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส วชฺชสฺส ภายิสฺสาม, สมฺปรายิกสฺส วชฺชสฺส ภายิสฺสาม, วชฺชภีรุโน ภวิสฺสาม วชฺชภยทสฺสาวิโน”ติ. เอวํ หิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ. วชฺชภีรุโน ภิกฺขเว วชฺชภยทสฺสาวิโน เอตํ ปาฏิกงฺขํ, ยํ ปริมุจฺจิสฺสติ สพฺพวชฺเชหีติ. ปฐมํ.

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิก เศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมา ตรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาค จึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

ภิกษุทั้งหลาย โทษ ๒ ประการนี้

โทษ ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. โทษที่ให้ผลในภพนี้ ๒. โทษที่ให้ผลในภพหน้า

โทษที่ให้ผลในภพนี้ เป็นอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นพระราชารับสั่งให้จับโจรผู้มักประพฤติชั่วแล้วให้ ลงโทษทัณฑ์นานาชนิด คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง เฆี่ยนด้วยหวายบ้าง ตีด้วยไม้ตะบอง บ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือและเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัดจมูกบ้าง ตัดทั้งหู และจมูกบ้าง ทำให้เป็นภาชนะสำหรับรองหม้อน้ำข้าวบ้าง ทำให้เกลี้ยงเกลาเหมือน สังข์บ้าง ทำให้มีปากเหมือนปากราหูบ้าง ทำให้มีพวงมาลัยไฟบ้าง ทำให้มือมีไฟลุก โชติช่วงบ้าง ทำให้เป็นเกลียวหนังเนื้อทรายบ้าง ทำให้นุ่งหนังตนเองเหมือนนุ่งผ้าขี้ริ้ว บ้าง ทำให้ยืนกวางบ้าง ทำให้เหมือนเนื้อติดเบ็ดบ้าง ทำให้เป็นชิ้นเท่ากหาปณะบ้าง ทำให้เป็นที่รับน้ำด่างบ้าง

ทำให้หมุนเหมือนกลอนเหล็กบ้าง ทำให้เป็นตั่งที่ทำด้วย ฟางบ้าง ราดด้วยน้ำมันร้อนบ้าง ให้สุนัขกัดกินบ้าง ให้นอนหงายบนหลาวทั้งที่ยัง มีชีวิตอยู่บ้าง ตัดศีรษะด้วยดาบบ้างเขามีความคิดอย่างนี้ว่า “เพราะกรรมชั่วเช่นใดเป็นเหตุ พระราชารับสั่งให้จับ โจรผู้มักประพฤติชั่ว แล้วให้ลงโทษทัณฑ์นานาชนิด คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ฯลฯ ตัด ศีรษะด้วยดาบบ้าง ก็ถ้าเราเองพึงทำกรรมชั่วเช่นนั้น พระราชาพึงรับสั่งให้จับเรา แล้วให้ลงโทษทัณฑ์นานาชนิดอย่างนี้ คือ เฆี่ยนด้วยแส้บ้าง ฯลฯ ตัดศีรษะด้วย ดาบบ้าง” เขากลัวโทษที่ให้ผลในภพนี้ ไม่เที่ยวแย่งชิงสิ่งของของคนอื่น ๆ นี้เรียกว่า โทษที่ให้ผลในภพนี้

โทษที่ให้ผลในภพหน้า เป็นอย่างไร

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นประจักษ์ดังนี้ว่า “ผลของกายทุจริตเป็นผลที่ เลวทราม เป็นทุกข์ ซึ่งบุคคลจะต้องได้รับในภพหน้าแน่นอน ผลของวจีทุจริตเป็นผล ที่เลวทราม เป็นทุกข์ ซึ่งบุคคลจะต้องได้รับในภพหน้าแน่นอน ผลของมโนทุจริตเป็น ผลที่เลวทราม เป็นทุกข์ ซึ่งบุคคลจะต้องได้รับในภพหน้าแน่นอน ก็ถ้าเราพึง ประพฤติชั่วทางกาย ประพฤติชั่วทางวาจา ประพฤติชั่วทางใจ ความชั่วบางอย่างนั้น พึงเป็นเหตุให้เราหลังจากตายแล้วไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” เขากลัวโทษ ที่ให้ผลในภพหน้า จึงละกายทุจริต บำเพ็ญกายสุจริต ละวจีทุจริต บำเพ็ญวจีสุจริต ละมโนทุจริต บำเพ็ญมโนสุจริต บริหารตนให้บริสุทธิ์ นี้เรียกว่า โทษที่ให้ผลใน ภพหน้าภิกษุทั้งหลาย โทษ ๒ ประการนี้แล

เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า “เราจักกลัวโทษที่ให้ผล ในภพนี้ จักกลัวโทษที่ให้ผลในภพหน้า จักเป็นคนขลาดต่อโทษ มีปกติเห็นโทษโดย ความเป็นของน่ากลัว” เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล บุคคลผู้ขลาดต่อโทษ มีปกติเห็นโทษโดยความเป็นของน่ากลัว พึงหวังเหตุแห่งความหลุดพ้นจากโทษ ทั้งมวลได้

วัชชสูตรที่ ๑ จบ

๒. ปธานสุตฺต เทฺวมานิ ภิกฺขเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ โลกสฺมึ. กตมานิ เทฺว ? ยญฺจ คิหีนํ อคารํ อชฺฌาวสตํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานํ, ยญฺจ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถํ ปธานํ. อิมานิ โข ภิกฺขเว เทฺว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ โลกสฺมึ.

เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปธานานํ, ยทิทํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถํ ปธานํ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ “สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถํ ปธานํ ปทหิสฺสามา”ติ. เอวํ หิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพนฺติ. ทุติยํ.

๒. ปธานสูตร

ว่าด้วยความเพียรที่เกิดได้ยาก

ภิกษุทั้งหลาย ความเพียรที่เกิดได้ยากในโลก ๒ ประการนี้

ความเพียร ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. ความเพียรของพวกคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนเพื่อทำให้เกิดเครื่อง

นุ่งห่ม อาหาร ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค

๒. ความเพียรของผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเพื่อสละทิ้ง

อุปธิ ทั้งปวง

ความเพียรที่เกิดได้ยากในโลก ๒ ประการนี้แล

บรรดาความเพียร ๒ ประการนี้ ความเพียรเพื่อสละทิ้งอุปธิทั้งปวงเป็นธรรม ยอดเยี่ยม เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า “เราจักเริ่มตั้ง ความเพียรเพื่อสละทิ้งอุปธิทั้งปวง”ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

ปธานสูตรที่ ๒ จบ

๓. ตปนียสุตฺตํ เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา ตปนียา. กตเม เทฺว ? อิธ ภิกฺขเว เอกจฺจสฺส กายทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กายสุจริตํ, วจีทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ วจีสุจริตํ, มโนทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนสุจริตํ. โส “กายทุจฺจริตํ เม กตนฺ”ติ ตปฺปติ, “อกตํ เม กายสุจริตนฺ”ติ ตปฺปติ, “วจีทุจฺจริตํ เม กตนฺ”ติ ตปฺปติ, “อกตํ เม วจีสุจริตนฺ”ติ ตปฺปติ, “มโนทุจฺจริตํ เม กตนฺ”ติ ตปฺปติ, “อกตํ เม มโนสุจริตนฺ”ติ ตปฺปติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ธมฺมา ตปนียาติ. ตติยํ.

๓. ตปนียสูตร

ว่าด้วยธรรมที่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน ๒ ประการนี้

ธรรมที่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. ทำแต่กายทุจริต ๒. ไม่ได้ทำกายสุจริต

๑. ทำแต่วจีทุจริต ๒. ไม่ได้ทำวจีสุจริต

๑. ทำแต่มโนทุจริต ๒. ไม่ได้ทำมโนสุจริต

เขาเดือดร้อนอยู่ว่า “เราทำแต่กายทุจริต ไม่ได้ทำกายสุจริต ทำแต่วจีทุจริต ไม่ได้ทำวจีสุจริต ทำแต่มโนทุจริต ไม่ได้ทำมโนสุจริต”ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน ๒ ประการนี้แล

ตปนียสูตรที่ ๓ จบ

๔. อตปนียสุตฺต เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา อตปนียา. กตเม เทฺว ? อิธ ภิกฺขเว เอกจฺจสฺส กายสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กายทุจฺจริตํ, วจีสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ วจีทุจฺจริตํ, มโนสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนทุจฺจริตํ. โส “กายสุจริตํ เม กตนฺ”ติ น ตปฺปติ, “อกตํ เม กายทุจฺจริตนฺ”ติ น ตปฺปติ, “วจีสุจริตํ เม กตนฺ”ติ น ตปฺปติ, “อกตํ เม วจีทุจฺจริตนฺ”ติ น ตปฺปติ, “มโนสุจริตํ เม กตนฺ”ติ น ตปฺปติ, “อกตํ เม มโนทุจฺจริตนฺ”ติ น ตปฺปติ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ธมฺมา อตปนียาติ. จตุตฺถํ.

๔.อตปนียสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ไม่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ไม่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน ๒ ประการนี้

ธรรมที่ไม่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. ทำแต่กายทุจริต ๒. ไม่ได้ทำกายสุจริต

๑. ทำแต่วจีทุจริต ๒. ไม่ได้ทำวจีสุจริต

๑. ทำแต่มโนทุจริต ๒. ไม่ได้ทำมโนสุจริต

เขาย่อมไม่เดือดร้อนอยู่ว่า “เราทำแต่กายสุจริต ไม่ได้ทำกายทุจริต ทำแต่วจีสุจริต ไม่ได้ทำวจีทุจริต ทำแต่มโนสุจริต ไม่ได้ทำมโนทุจริต”

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ไม่เป็นเหตุแห่งความเดือดร้อน ๒ ประการนี้แล

อตปนียสูตรที่ ๔ จบ

๕. อุปญฺญาตสุตฺตํ ทฺวินฺนาหํ ภิกฺขเว ธมฺมานํ อุปญฺญาสึ. ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, ยา จ อปฺปฏิวาณิตา (๑) ปธานสฺมึ. อปฺปฏิวาณิ สุทาหํ ภิกฺขเว ปทหามิ “กามํ ตโจ จ นฺหารุ (๒) จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยนฺตํ ปุริสตฺถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี”ติ. ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธิ อปฺปมาทาธิคโต อนุตฺตโร โยคกฺเขโม. ตุเมฺห เจปิ ภิกฺขเว อปฺปฏิวาณํ ปทเหยฺยาถ “กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยนฺตํ ปุริสตฺถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ,

น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี”ติ. ตุเมฺหปิ ภิกฺขเว นจิรสฺเสว ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ “อปฺปฏิวานํ ปทหิสฺสาม ‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยนฺตํ ปุริสตฺถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี”ติ. เอวํ หิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพนฺติ. ปญฺจมํ.

๕. อุปัญญาตสูตร

ว่าด้วยธรรมที่เป็นเหตุให้ทรงรู้สัพพัญญุตญาณ

ภิกษุทั้งหลาย เรารู้ทั่วถึงธรรม ๒ ประการ

ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. ความไม่สันโดษเพียงแค่กุศลธรรมทั้งหลาย

๒. ความไม่ท้อถอยในการบำเพ็ญเพียร

ภิกษุทั้งหลาย เราเริ่มตั้งความเพียรไม่ย่อหย่อนว่า “จะเหลืออยู่แต่หนัง เอ็น และกระดูกก็ตามที เนื้อและเลือดในสรีระจงเหือดแห้งไปเถิด ยังไม่บรรลุผลที่พึง บรรลุด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษแล้ว จักไม่หยุดความเพียร” สัมโพธิญาณนั้นเราบรรลุได้ด้วยความไม่ประมาท ธรรม เป็นแดนเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม เราก็บรรลุได้ด้วยความไม่ประมาท แม้ถ้าเธอ ทั้งหลายพึงตั้งความเพียรไม่ย่อหย่อนว่า “จะเหลืออยู่แต่หนัง เอ็น และกระดูกก็ ตามที เนื้อและเลือดในสรีระจงเหือดแห้งไปเถิด ยังไม่บรรลุผลที่พึงบรรลุด้วย เรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ

ด้วยความบากบั่นของบุรุษแล้ว จักไม่ หยุดความเพียร” ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่ง พรหมจรรย์ที่กุลบุตรออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการด้วยปัญญาอัน ยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันแน่แท้เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า “เราจักเริ่มตั้งความ เพียรไม่ย่อหย่อนว่า จะเหลืออยู่แต่หนัง เอ็น และกระดูกก็ตามที เนื้อและเลือดใน สรีระจงเหือดแห้งไปเถิด ยังไม่บรรลุผลที่พึงบรรลุด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความ เพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษแล้ว จักไม่หยุดความเพียร”

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

อุปัญญาตสูตรที่ ๕ จบ

๖. สญฺโญชนสุตฺต เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา. กตเม เทฺว ? ยา จ สญฺโญชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิตา, ยา จ สญฺโญชนิเยสุ ธมฺเมสุ นิพฺพิทานุปสฺสิตา. สญฺโญชนิเยสุ ภิกฺขเว ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสี วิหรนฺโต ราคํ น ปชหติ, โทสํ นปฺปชหติ, โมหํ นปฺปชหติ. ราคํ อปฺปหาย โทสํ อปฺปหาย โมหํ อปฺปหาย น ปริมุจฺจติ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

สญฺโญชนิเยสุ ภิกฺขเว ธมฺเมสุ นิพฺพิทานุปสฺสี วิหรนฺโต ราคํ ปชหติ, โทสํ ปชหติ, โมหํ ปชหติ. ราคํ ปหาย โทสํ ปหาย โมหํ ปหาย ปริมุจฺจติ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ธมฺมาติ. ฉฏฺฐํ.

๖. สัญโญชนสูตร

ว่าด้วยกิเลสที่ผูกมัดใจสัตว์

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้

ธรรม ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. การเห็นธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์โดยความพอใจ

๒. การเห็นธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์โดยความเบื่อหน่าย

บุคคลผู้เห็นธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์โดยความพอใจอยู่ย่อมละราคะ โทสะ และโมหะไม่ได้ เรากล่าวว่า “บุคคลยังละราคะ โทสะ และโมหะไม่ได้ ย่อมไม่พ้นจาก ชาติ(ความเกิด) ชรา(ความแก่) มรณะ(ความตาย) โสกะ(ความเศร้าโศก) ปริเทวะ (ความคร่ำครวญ) ทุกข์(ความทุกข์กาย) โทมนัส(ความทุกข์ใจ) อุปายาส(ความคับ แค้นใจ) และย่อมไม่พ้นจากทุกข์” บุคคลผู้เห็นธรรมที่เป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์โดยความเบื่อหน่ายอยู่ย่อมละราคะ โทสะ และโมหะได้ เรากล่าวว่า “บุคคลละราคะ โทสะ และโมหะได้แล้ว ย่อมพ้นจาก ชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส และย่อมพ้นจากทุกข์”

ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๒ ประการนี้แล

สัญโญชนสูตรที่ ๖ จบ

๗. กณฺหสุตฺตํ เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา กณฺหา. กตเม เทฺว ? อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ธมฺมา กณฺหาติ. สตฺตมํ.

๗. กัณหสูตร

ว่าด้วยธรรมฝ่ายดำ

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายดำ ๒ ประการนี้

ธรรมฝ่ายดำ ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. อหิริกะ (ความไม่อายบาป) ๒. อโนตตัปปะ (ความไม่กลัวบาป)

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายดำ ๒ ประการนี้แล

กัณหสูตรที่ ๗ จบ

๘. สุกฺกสุตฺตํ เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา สุกฺกา. กตเม เทฺว ? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว ธมฺมา สุกฺกาติ. อฏฺฐมํ.

๘. สุกกสูตร

ว่าด้วยธรรมฝ่ายขาว

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายขาว ๒ ประการนี้

ธรรมฝ่ายขาว ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. หิริ (ความอายบาป) ๒. โอตตัปปะ (ความกลัวบาป)

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายขาว ๒ ประการนี้แล

สุกกสูตรที่ ๘ จบ

๙. จริยสุตฺต เทฺวเม ภิกฺขเว ธมฺมา สุกฺกา โลกํ ปาเลนฺติ. กตเม เทฺว ? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข ภิกฺขเว เทฺว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุํ, นยิธ ปญฺญาเยถ “มาตา”ติ วา “มาตุจฺฉา”ติ วา “มาตุลานี”ติ วา “อาจริยภริยา”ติ วา “ครูนํ ทารา”ติ วา, สมฺเภทํ โลโก อคมิสฺส, ยถา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา โสณสิคาลา. (๑) ยสฺมา จ โข ภิกฺขเว อิเม เทฺว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ, ตสฺมา ปญฺญายติ (๒) “มาตา”ติ วา “มาตุจฺฉา”ติ วา “มาตุลานี”ติ วา “อาจริยภริยา”ติ วา “ครูนํ ทารา”ติ วาติ. นวมํ.

๙. จริยสูตร

ว่าด้วยจริยธรรมคุ้มครองโลก

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมฝ่ายขาว ๒ ประการย่อมคุ้มครองโลก

ธรรมฝ่ายขาว ๒ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. หิริ ๒. โอตตัปปะ

ธรรมฝ่ายขาว ๒ ประการนี้แล หากไม่คุ้มครองโลก ชาวโลกไม่พึงบัญญัติว่า “มารดา น้า ป้า ภรรยาของอาจารย์ หรือภรรยาของครู” โลกจักถึงความสำส่อน กันเหมือนพวกแพะ แกะ ไก่ หมู สุนัขบ้าน และสุนัขจิ้งจอกฉะนั้นภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุที่ธรรมฝ่ายขาว ๒ ประการนี้คุ้มครองโลก ฉะนั้น ชาวโลกจึงบัญญัติคำว่า “มารดา น้า ป้า ภรรยาของอาจารย์ หรือภรรยาของครู”

จริยสูตรที่ ๙ จบ

๑๐. วสฺสูปนายิกสุตฺต เทฺวมา ภิกฺขเว วสฺสูปนายิกา. กตมา เทฺว ? ปุริมิกา จ ปจฺฉิมิกา จ. อิมา โข ภิกฺขเว เทฺว วสฺสูปนายิกาติ. ทสมํ. กมฺมกรณวคฺโค ปฐโม. ตสฺสุทฺทานํ-

วชฺชา ปธานา เทฺว ตปนียา อุปญฺญาเตน ปญฺจมํ

สญฺโญชนญฺจ กณฺหญฺจ สุกฺกํ จริยา วสฺสูปนายิเกน วคฺโค.

๑๐. วัสสูปนายิกสูตร

ว่าด้วยการเข้าพรรษา

ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษา ๒ อย่างนี้

การเข้าพรรษา ๒ อย่าง อะไรบ้าง คือ

๑. การเข้าพรรษาต้น ๒. การเข้าพรรษาหลัง

ภิกษุทั้งหลาย การเข้าพรรษา ๒ อย่างนี้แล

วัสสูปนายิกสูตรที่ ๑๐ จบ

กัมมกรณวรรคที่ ๑ จบ

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. วัชชสูตร ๒. ปธานสูตร

๓. ตปนียสูตร ๔. อตปนียสูตร

๕. อุปัญญาตสูตร ๖. สัญโญชนสูตร

๗. กัณหสูตร ๘. สุกกสูตร

๙. จริยสูตร ๑๐. วัสสูปนายิกสูตร