โกกนุทสูตร เล่ม ๒๔

เครื่องเศร้าหมองแห่งใจ เป็นเครื่องทอนกำลังปัญญา ได้แล้ว เป็นผู้มีจิตตั้ง มั่นด้วยดีในสติปัฏฐาน ๔ ประการ เจริญโพชฌงค์ ๗ ประการตามความเป็นจริง ออกไปได้แล้ว หรือกำลังออกไป หรือจักออกไปจากโลกด้วยอาการ อย่างนี้’ ดูก่อนท่านอุตติยะ ท่านได้ทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าข้อใด ปัญหาข้อนั้นท่านได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยปริยายอื่น ฉะนั้น พระผู้ มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท่าน”

๖. โกกนุทสูตร

ว่าด้วยโลกเที่ยงโลกไม่เที่ยง

{๙๖} [๙๖] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่ตโปทาราม ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง ได้ไปยังแม่นํ้าตโปทาเพื่อลูบตัว ครั้นลูบตัวที่แม่น้ำตโปทาแล้วกลับขึ้นมา มีจีวรผืนเดียวยืน ผึ่งตัวอยู่ แม้ปริพาชกชื่อโกกนุทะก็ลุกขึ้นแล้วในเวลาใกล้รุ่ง ได้ไปยังแม่น้ำตโปทาเพื่อลูบตัว ได้เห็นท่านพระอานนท์เดินมาแต่ไกลทีเดียว จึงได้ถาม ท่านพระอานนท์ว่า “ใครอยู่ตรงนี้ อาวุโส”พระอานนท์ตอบว่า “อาตมาเอง อาวุโส เป็นภิกษุ”

“เป็นภิกษุพวกไหน อาวุโส”

“อาวุโส เป็นพวกสมณศากยบุตร”

“ข้าพเจ้าขอถามข้อข้องใจบางอย่างกะท่าน หากท่านจะให้โอกาสเพื่อ แก้ปัญหา”

“เชิญท่านถามเถิด อาวุโส อาตมาฟังแล้วจักกล่าวแก้”

“ท่านผู้เจริญมีความเห็นอย่างนี้หรือว่า ‘โลกเที่ยง’ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า”

“อาวุโส อาตมามิได้มีความเห็นอย่างนั้น”

“ท่านผู้เจริญมีความเห็นอย่างนี้หรือว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า”

“อาวุโส อาตมามิได้มีความเห็นอย่างนั้น”

“ท่านผู้เจริญมีความเห็นอย่างนี้หรือว่า ‘โลกมีที่สุด... โลกไม่มีที่สุด... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น... ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง... สัตว์โลก หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี... สัตว์โลกหลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่’ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า”

“อาวุโส อาตมามิได้มีความเห็นอย่างนั้น”

“ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้เจริญก็ไม่รู้ไม่เห็นนะซิ”

“อาวุโส อาตมาจะไม่รู้ไม่เห็นหามิได้ อาตมารู้อยู่เห็นอยู่”

“ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านถูกข้าพเจ้าถามว่า ‘ท่านผู้เจริญมีความเห็น อย่างนี้หรือว่า ‘โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็ตอบว่า ๔ อาวุโส อาตมามิได้มีความเห็นอย่างนั้น’ เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านผู้เจริญมีความเห็นอย่างนี้หรือว่า ‘โลกไม่เที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็ตอบว่า ‘อาวุโส อาตมามิได้มีความเห็นอย่างนั้น’ เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านผู้เจริญมีความเห็น อย่างนี้หรือว่า โลกมีที่สุด... โลกไม่มีที่สุด... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น... ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีก... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี... สัตว์โลกหลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็ตอบว่า ‘อาวุโส อาตมามิได้มีความเห็น อย่างนั้น’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้เจริญก็ไม่รู้ไม่เห็นละซิ’ ก็ตอบว่า

‘อาวุโส อาตมาจะไม่รู้ไม่เห็นหามิได้ อาตมารู้อยู่เห็นอยู่’ ดูก่อนอาวุโส ก็เนื้อความแห่งคำที่พูดนี้จะพึงเห็นได้อย่างไรเล่า”

“อาวุโส ข้อว่า ‘โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ นี้จัดเป็น ทิฏฐิอย่างหนึ่ง ข้อว่า ‘โลกไม่เที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ นี้ก็เป็นทิฏฐิอย่างหนึ่ง ข้อว่า ‘โลกมีที่สุด... โลกไม่มีที่สุด... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็ อันนั้น... ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก ... สัตว์โลกหลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ... สัตว์โลกหลังจากตายไปจะว่าเกิด อีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ นี้ก็เป็นทิฏฐิอย่างหนึ่งอาวุโส ทิฏฐิก็ดี เหตุแห่งทิฏฐิก็ดี ที่ตั้งมั่นแห่งทิฏฐิก็ดี ที่ตั้งขึ้นโดยรอบแห่งทิฏฐิก็ดี ความเพิกถอนทิฏฐิ ก็ดี มีประมาณเท่าใด เราย่อมรู้ ย่อมเห็นทิฏฐิเป็นต้นนั้นมีประมาณเท่านั้น ทิฏฐิเป็นต้นนั้นเรารู้อยู่ จึงกล่าว ว่าเรารู้ เราเห็นอยู่ จึงกล่าวว่าเราเห็น เราจะกล่าวว่าเราไม่รู้ไม่เห็นอย่างไรได้ ก็เรารู้อยู่เห็นอยู่นี่ อาวุโส”-------------------------------------------

“ท่านผู้มีอายุชื่อไร และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายเรียกท่านผู้มีอายุว่าอย่างไร”

“อาวุโส อาตมามีชื่อว่าอานนท์ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย เรียกอาตมาว่าอานนท์”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าสนทนาอยู่กับท่านอาจารย์ผู้ใหญ่ ไม่รู้เลย ว่าเป็นท่านพระอานนท์ ก็ถ้าว่าข้าพเจ้าพึงรู้ว่า ‘ท่านผู้นี้คือพระอานนท์’ ไซร้ ข้าพเจ้าก็ไม่พึงกล่าวโต้ตอบถึงเพียงนี้ ขอท่านพระอานนท์จงอดโทษแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด”

๗. อาหุเนยยสูตร

ว่าด้วยองค์คุณของอาหุเนยยบุคคล

{๙๗} [๙๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ของทำบุญ เป็นผู้ควรทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ธรรม ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) เป็นผู้มีศีล คือ ป็น <*> ผู้สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อยสมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

(๒) เป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใดงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถ ทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้น อันภิกษุนั้น ได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา