เสนาสนสูตร เล่ม ๒๔

๒. นาถกรณวรรค

๑. เสนาสนสูตร

ว่าด้วยภิกษุอาศัยเสนาสนะมีองค์ ๕ พึงสิ้นอาสวะได้

{๑๑} [๑๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เสพอาศัย เสนาสนะอันประกอบด้วยองค์ ๕ ไม่นานนักก็พึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คืออย่างไร คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรง เป็นพระอรหันต์... ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้ จำแนกธรรม’(๒) เป็นผู้มีอาพาธน้อย คือ มีโรคเบาบาง ประกอบด้วยไฟธาตุที่เผาอาหารให้ย่อยสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เป็นปานกลาง ควรแก่การบำเพ็ญเพียร

(๓) เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นผู้เปิดเผยตนตามความเป็นจริง ในพระศาสดา หรือในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนทั้งหลาย

(๔) เป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยัง กุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่น มั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย

(๕) เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้ง แทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คืออย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะอันประกอบด้วยองค์ ๕ คืออย่างไร คือ เสนาสนะในธรรมวินัยนี้

(๑) อยู่ไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นัก สมบูรณ์ด้วยทางไปมา กลางวันก็ไม่พลุกพล่าน กลางคืนเงียบเสียง ปราศจากเสียงอึกทึก มีเหลือบ ยุง ลม แดด และสัมผัสแห่งสัตว์เลื้อยคลานน้อย(๒) เป็นที่มีจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัช บริขารเกิดขึ้นโดยไม่ฝืดเคืองแก่ภิกษุผู้อยู่อาศัย

(๓) เป็นที่มีภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพระเถระ เป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอาศัยอยู่

(๔) พระเถระเหล่านั้น ภิกษุเข้าไปหาตามกาลอันควรแล้วสอบถาม ไต่ถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร เนื้อความ ของข้อนี้เป็นอย่างไร’ ได้

(๕) ท่านเหล่านั้นเปิดเผยข้อที่ยังไม่ได้เปิดเผย ทำให้ง่ายข้อที่ยังไม่ได้ทำให้ง่าย บรรเทาความสงสัยในธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่ง ความสงสัยหลายอย่างแก่ภิกษุนั้นได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาสนะอันประกอบด้วยองค์ ๕ คืออย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เสพอาศัยเสนาสนะอัน ประกอบด้วยองค์ ๕ ไม่นานนักก็พึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”

๒. ปัญจังคสูตร

ว่าด้วยองค์คุณของผู้เป็นอุดมบุรุษ

{๑๒} [๑๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ละองค์ ๕ ได้แล้ว ผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เรียกได้ว่า ‘ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งมวล ผู้อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นอุดมบุรุษ’ ในธรรมวินัยนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้แล้วคือ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) เป็นผู้ละกามฉันทะ(ความพอใจในกาม)ได้แล้ว

(๒) เป็นผู้ละพยาบาท(ความคิดแก้แค้นผู้อื่น)ได้แล้ว

(๓) เป็นผู้ละถีนมิทธะ(ความหดหู่และเคลิบเคลิ้ม)ได้แล้ว

(๔) เป็นผู้ละอุทธัจจกุกกุจจะ(ความฟุ้งซ่านและรำคาญ)ได้แล้ว

(๕) เป็นผู้ละวิจิกิจฉา(ความลังเลสงสัย)ได้แล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้แล้วคืออย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คืออย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้ประกอบด้วยศีลขันธ์อันเป็นของอเสขะ

(๒) เป็นผู้ประกอบด้วยสมาธิขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

(๓) เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

(๔) เป็นผู้ประกอบด้วยวิมุตติขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

(๕) เป็นผู้ประกอบด้วยวิมุตติญาณทัสสนขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นฺผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คืออย่างนี้แล

------------------------------------

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ละองค์ ๕ ได้แล้ว ผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เรียกได้ว่า ‘ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งมวล ผู้อยู่จบพรหมจรรย์เป็นอุดมบุรุษ’ ในธรรมวินัยนี้กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ และวิจิกิจฉาย่อมไม่มีแก่ภิกษุ โดยประการทั้งปวง

ภิกษุผู้เช่นนั้นเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอเสขศีล อเสขสมาธิ อเสขปัญญา อเสขวิมุตติ และอเสขวิมุตติญาณทัสสนะ

ภิกษุนั้นแลเป็นผู้ละองค์ ๕ สมบูรณ์ด้วยองค์ ๕ ภิกษุ นั้นแลเรียกได้ว่า ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งมวล ในธรรมวินัยนี้

๓. สังโยชนสูตร

ว่าด้วยสังโยชน์ ๑๐ ประการ

{๑๓} [๑๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังโยชน์ มี ๑๐ ประการนี้ สังโยชน์ ๑๐ ประการคืออะไรบ้าง คือ โอรัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ ๕ ประการ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เป็นไปในส่วนเบื้องสูง ๕ ประการโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน

(๒) วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย

(๓) สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ด้วยอำนาจศีลพรต

-------------------------------------

(๔) กามฉันทะ ความพอใจในกาม

(๕) พยาบาท ความคิดแก้แค้นผู้อื่น

โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการนี้

อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) รูปราคะ ความติดอยู่ในรูปภพ

(๒) อรูปราคะ ความติดอยู่ในอรูปภพ

(๓) มานะ ความถือตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่

(๔) อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน

(๕) อวิชชา ความหลงอันเป็นเหตุไม่รู้จริง

อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังโยชน์ ๑๐ ประการนี้แล”

๔. เจโตขีลสูตร

ว่าด้วยตะปูตรึงใจ ๕ ความผูกพันใจ ๕

{๑๔} [๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตะปูตรึงใจ ๕ ประการ อันผู้ใดจะเป็นภิกษุ หรือภิกษุณีก็ตามยังละไม่ได้แล้ว เครื่องผูกพันใจ ๕ ประการ อันผู้ใดจะเป็น ภิกษุหรือภิกษุณีก็ดามยังตัดไม่ขาดแล้ว กลางคืนหรีอ <*> กลางวันที่ผ่านมาถึงผู้นั้น ผู้นั้นพึงหวังได้ความเสื่อมอย่างเดียว ในกุศลธรรมทั้งหลายไม่มีความเจริญเลยตะปูตรึงใจ ๕ ประการที่ผู้นั้นยังละไม่ได้แล้วคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเคลือบแคลง สงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา จิตของภิกษุผู้เคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อแน่ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความหมั่นประกอบ