อุโปสถสูตร เล่ม ๒๐

๑๐. อุโปสถสูตร

ว่าด้วยอุโบสถ ๓ อย่าง

{๕๑๐} [๙๖๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของมิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นวันอุโบสถ นางวิสาขามิคารมารดาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวิสาขา เธอมาแต่ไหนแต่วัน”

นางวิสาขากราบทูลว่า “วันนี้ หม่อมฉันเข้าจำอุโบสถ เจ้าข้า”

“ดูก่อนวิสาขา อุโบสถมี ๓ อย่าง ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ โคปาลกอุโบสถ อุโบสถที่เข้าจำเหมือนคนเลี้ยงโค ๑ นิคัณฐอุโบสถ อุโบสถที่เข้าจำอย่างพวกนิครนถ์ ๑ อริยอุโบสถ อุโบสถที่เข้าจำเยี่ยงอริยสาวก ๑

ดูก่อนวิสาขา ก็โคปาลกอุโบสถเป็นอย่างไร คือ เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคมอบฝูงโคให้แก่เจ้าของในตอนเย็นแล้วก็มาพิจารณาดังนี้ว่า ‘วันนี้ฝูงโคเที่ยวไปในสถานที่โน้น ๆ ดื่มน้ำในสถานที่โน้น ๆ พรุ่งนี้ฝูงก็โคจักเที่ยวไปในสถานที่โน้น ๆ จักดื่มนํ้าในสถานที่โน้น ๆ’ แม้ฉันใด ดูก่อนวิสาขา คนรักษาอุโบสถบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า ‘วันนี้เราเคี้ยวของเคี้ยวชนิดนี้ ๆ กินของกินชนิดนี้ ๆ พรุ่งนี้เราก็จะเคี้ยวของเคี้ยวชนิดนี้ ๆ จักกินของกินชนิดนี้ ๆ’ เขามีใจประกอบด้วยความโลภอยากให้วันเวลาล่วงไปด้วยความโลภนั้น ดูก่อนวิสาขา โคปาลกอุโบสถเป็นเช่นนี้แล ดูก่อนวิสาขา โคปาลกอุโบสถที่บุคคลเข้าจำแล้วอย่างนี้แล ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่รุ่งเรืองมาก ไม่แพร่หลายไปมาก (๑)[๙๖๖] ดูก่อนวิสาขา ก็นิคัณฐอุโบสถเป็นอย่างไร คือ มีสมณะนิกายหนึ่งชื่อว่านิครนถ์ นิครนถ์เหล่านั้นย่อมชักชวนสาวกอย่างนี้ว่า ‘มาเถอะ พ่อคุณ

ท่านจงปล่อยวางทัณฑะในหมู่สัตว์ที่อยู่ทางทิศตะวันออกเลยร้อยโยชน์ไป จงปล่อยวางทัณฑะในหมู่สัตว์ที่อยู่ทางทิศตะวันตกเลยร้อยโยชน์ไป จงปล่อยวางทัณฑะในหมู่สัตว์ที่อยู่ทางทิศเหนือเลยร้อยโยชน์ไป จงปล่อยวางทัณฑะในหมู่สัตว์ที่อยู่ทางทิศใต้เลยร้อยโยชน์ไป’ นิครนถ์เหล่านั้นชักชวนเพื่อเอ็นดูอนุเคราะห์สัตว์บางเหล่า ไม่ชักชวนเพื่อเอ็นดูอนุเคราะห์สัตว์บางเหล่า ด้วยประการฉะนี้

ในวันอุโบสถ นิครนถ์เหล่านั้นย่อมชักชวนสาวกในวันอุโบสถเช่นนั้นอย่างนี้ว่า ‘มาเถอะ พ่อคุณ ท่านจงทิ้งเสื้อผ้าเสียทุกชิ้นแล้วพูดอย่างนี้ว่า ‘เราไม่มีในที่ไหน ๆ เราไม่มีในอะไรของใคร ๆ และใคร ๆ ก็ไม่มีในที่ไหน ๆ ใคร ๆ ก็ไม่มีในอะไรของเรา’ ดังนี้ แต่ว่ามารดาและบิดาของเขารู้อยู่ว่า ‘ผู้นี้เป็นบุตรของเรา’ แม้เขาก็รู้ว่า ‘ท่านเหล่านี้เป็นมารดาบิดาของเรา’

อนึ่ง บุตรและภรรยาของเขาก็รู้ว่า ‘ผู้นี้เป็นสามีของเรา’ แม้เขาก็รู้อยู่ว่า ‘ผู้นี้เป็นบุตรและภรรยาของเรา’ พวกทาสและคนงานของเขารู้อยู่ว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นนายของเรา’ ถึงตัวเขาก็รู้ว่า ‘คนเหล่านี้เป็นคนรับใช้และคนงานของเรา’ เขาชักชวนในการพูดเท็จในสมัยที่ควรชักชวนในคำสัตย์ด้วยประการฉะนี้ การกระทำของเขาข้อนี้เรากล่าวว่าเป็นมุสาวาท พอล่วงราตรีนั้นไป เขาย่อมบริโภคโภคะเหล่านั้นที่เจ้าของไม่ได้ให้ การกระทำของเขาข้อนี้เรากล่าวว่า เป็นอทินนาทาน ดูก่อนวิสาขา นิคัณฐอุโบสถเป็นเช่นนี้แล ดูก่อนวิสาขา นิคัณฐอุโบสถที่บุคคลเข้าจำแล้วอย่างนี้แล ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่รุ่งเรืองมาก ไม่แพร่หลายไปมาก (๒)[๙๖๗] ดูก่อนวิสาขา ก็อริยอุโบสถเป็นอย่างไร คือ จิตที่เศร้าหมอง ย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ก็จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้ว

ได้ด้วยความพยายามอย่างไร ดูก่อนวิสาขา อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมระลึกถึงตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ ดังนี้ เมื่อเธอหมั่นนึกถึงตถาคตอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ เหมือนศีรษะที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพยายามฉะนั้นดูก่อนวิสาขา ก็ศีรษะที่เปื้อนจะทำให้สะอาดด้วยความพยายามอย่างไร คือ จะทำให้สะอาดได้เพราะอาศัยขี้ตะกรัน ดินเหนียว นํ้า และความพยายามอันเกิดแต่เหตุนั้นของบุรุษ ดูก่อนวิสาขา ศีรษะที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล ฉันใด จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ... ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ เมื่อเธอหมั่นนึกถึงตถาคตอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้

ดูก่อนวิสาขา อริยสาวกนี้เรียกว่าเข้าจำพรหมอุโบสถ อยู่ร่วมกับพรหม และจิตของเธอย่อมผ่องใสเพราะปรารภพรหม ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล (๓ ก)

[๙๖๘] ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ก็จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ดังนี้ เมื่อเธอหมั่นนึกถึงพระธรรมอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ เหมือนกายที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพยายามฉะนั้นดูก่อนวิสาขา ก็กายที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ จะทำให้สะอาดได้เพราะอาศัยเชือก จุรณสำหรับอาบ นํ้า และความพยายามอันเกิดแต่เหตุนั้นของบุรุษ ดูก่อนวิสาขา กายที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล ฉันใด จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว ... อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ เมื่อเธอ

หมั่นระลึกถึงธรรมอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้

ดูก่อนวิสาขา อริยสาวกนี้เรียกว่าเข้าจำธรรมอุโบสถ อยู่ร่วมกับธรรมและจิตของเธอย่อมผ่องใสเพราะปรารภธรรม ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองจะทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล (๓ ข)

[๙๖๙] ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ก็จิตที่เศร้าหมองจะทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยาสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว ปฏิบัติตรง ปฏิบัติเป็นธรรม ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘ พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ควรแก่ของบูชา ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ของทำบุญ ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญของชาวโลก ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ ดังนี้ เมื่อเธอหมั่นระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ เหมือนผ้าที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพยายามฉะนั้นดูก่อนวิสาขา ก็ผ้าที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ จะทำให้สะอาดได้เพราะอาศัยเกลือ นํ้าด่าง โคมัย นํ้า และความพยายามอันเกิดแต่เหตุนั้นของบุรุษ ดูก่อนวิสาขา ผ้าที่เปื้อนจะทำให้สะอาดได้ด้วยความพากพยายามอย่างนี้แล ฉันใด จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองจะทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์

สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปฏิบัติดีแล้ว ... ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ เมื่อเธอหมั่นระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้

ดูก่อนวิสาขา อริยสาวกนี้เรียกว่าเข้าจำสังฆอุโบสถ อยู่ร่วมกับพระสงฆ์ และจิตของเธอย่อมผ่องใสเพราะปรารภพระสงฆ์ ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล (๓ ค)

[๙๗๑] ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ก็จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงศีลของตนอันไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาทิฏฐิลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ เมื่อเธอหมั่นระลึกถึงศีลอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ เหมือนกระจกเงาที่มัวจะทำให้ใสได้ ด้วยความพยายามฉะนั้นดูก่อนวิสาขา ก็กระจกเงาที่มัวจะทำให้ใสได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ จะทำให้ใสได้เพราะอาศัยนํ้ามัน เถ้า แปรง และความพยายามอันเกิดแต่เหตุนั้นของบุรุษ ดูก่อนวิสาขา กระจกเงาที่มัวจะทำให้ใสได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล ฉันใด จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนวิสาขา ก็จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงศีลของตนอันไม่ขาดไม่ทะลุ ... เป็นไปเพื่อสมาธิ เมื่อเธอหมั่นระลึกถึงศีลอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้

ดูก่อนวิสาขา อริยสาวกนี้เรียกว่าเข้าจำศีลอุโบสถ อยู่ร่วมกับศีลและจิตของเธอย่อมผ่องใสเพราะปรารภศีล ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล (๓ ฆ)

[๙๗๑] ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ก็จิตที่เศร้าหมองจะทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงเทวดาว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกามีอยู่ เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอยู่ เทวดาชั้นยามามีอยู่ เทวดาชั้นดุลีตมีอยู่ เทวดาชั้นนิมมานรดีมีอยู่ เทวดาชั้นปรินิมมิตวสวัตดีมีอยู่ เทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมมีอยู่ เทวดาชั้นสูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากภพนี้ไปเกิดในภพนั้น ศรัทธาเช่นนั้นแม้ของเราก็มี เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด จุติจากภพนี้ไปเกิดในภพนั้น ศีลเช่นนั้นแม้ของเราก็มี

เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยสุตะเช่นใด จุติจากภพนี้ไปเกิดในภพนั้น สุตะเช่นนั้นแม้ของเราก็มี เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยจาคะเช่นใด จุติจากภพนี้ไปเกิดในภพนั้น จาคะเช่นนั้นแม้ของเราก็มี เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากภพนี้ไปเกิดในภพนั้น ปัญญาเช่นนั้นแม้ของเราก็มี’ เมื่อเธอหมั่นระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนกับของเทวดาเหล่านั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ เหมือนทองที่หมองจะทำให้สุกได้ก็ด้วยความพยายามฉะนั้น[๙๗๒] ดูก่อนวิสาขา ทองที่หมองจะทำให้สุกได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ จะทำให้สุกได้เพราะอาศัยเบ้า เกลือ ยางไม้ คีม และความพยายามที่เกิดแต่เหตุนั้นของบุรุษ ดูก่อนวิสาขา ทองที่หมองจะทำให้สุกได้

ด้วยความพยายามอย่างนี้แล ฉันใด จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายาม ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนวิสาขา ก็จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างไร คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกถึงเทวดาว่า ‘เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกามีอยู่ เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอยู่ ... เทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมมีอยู่ เทวดาชั้นสูงกว่านั้นขึ้นไปมีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากภพนี้ไปเกิดในภพนั้น ศรัทธาเช่นนั้นแม้ของเราก็มี เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีล... ด้วยสุตะ... ด้วยจาคะ... ด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากภพนี้ไปเกิดในภพนั้น ปัญญาเช่นนั้นแม้ของเราก็มี’ เมื่อเธอระลึกถึง ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนกับของเทวดาเหล่านั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใส ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ดูก่อนวิสาขา อริยสาวกเช่นนี้เรียกว่าเข้าจำเทวดาอุโบสถ อยู่ร่วมกับเทวดา จิตของเธอผ่องใสเพราะปรารภเทวดา ย่อมเกิดความปราโมทย์ ย่อมละเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตเสียได้ ดูก่อนวิสาขา จิตที่เศร้าหมองย่อมทำให้ผ่องแผ้วได้ด้วยความพยายามอย่างนี้แล (๓ ง)

[๙๗๓] ดูก่อนวิสาขา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า

(๑) ‘พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย เอื้อเอ็นดู อนุเคราะห์เกื้อกูลสรรพสัตว์อยู่จนตลอดชีวิต แม้ในวันนี้เราก็ละปาณาติบาต เว้นขาดจากปาณาติบาต วางท่อนไม้ วางศัสตรา มีความละอาย เอื้อเอ็นดู อนุเคราะห์เกื้อกูลสรรพสัตว์อยู่ตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลายและอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว

(๒) พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน ถือเอาแต่สิ่งของที่เขาให้ หวังแต่สิ่งของที่เขาให้ ประพฤติตนไม่เป็นขโมย เป็นคนสะอาดอยู่จนตลอดชีวิต แม้ในวันนี้เราก็ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน ถือเอาแต่สิ่งของที่เขาให้ หวังแต่สิ่งของที่เขาให้ ประพฤติตนไม่เป็นขโมย เป็นคนสะอาดอยู่ตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย และอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว(๓) พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ละอพรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นจากเมถุนอันเป็นธรรมดาของชาวบ้านอยู่จนตลอดชีวิต แม้ในวันนี้เราก็ละอพรหมจรรย์

ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นจากเมถุนอันเป็นธรรมดาของชาวบ้านอยู่ตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย และอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว[๙๗๔] (๔) พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดแต่คำสัตย์ ดำรงคำสัตย์ พูดมีหลัก น่าเชื่อถือ ไม่กล่าวให้คลาดเคลื่อนจากความจริงแก่ชาวโลกอยู่จนตลอดชีวิต แม้ในวันนี้เราก็ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดแต่คำสัตย์ ดำรงคำสัตย์ พูดมีหลัก น่าเชื่อถือ ไม่กล่าวให้คลาดเคลื่อนจากความจริงแก่ชาวโลกตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย และอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว

(๕) พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ละการดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เว้นขาดจากการดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทอยู่จนตลอดชีวิต แม้ในวันนี้เราก็ละการดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เว้นขาดจากการดื่มนํ้าเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย และอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว(๖) พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้บริโภคอาหารมื้อเดียว เว้นการบริโภคตอนกลางคืน เว้นขาดจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาลอยู่จนตลอดชีวิต

แม้ในวันนี้เราก็บริโภคอาหารมื้อเดียว เว้นการบริโภคอาหารตอนกลางคืน เว้นขาดจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาลตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย และอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว(๗) พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ละการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี การดูการเล่นอันเป็นข้าศึก และการทัดทรง ประดับ ตกแต่งด้วยระเบียบ ดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้อันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี การดูการเล่นอันเป็นข้าศึก และการทัดทรง ประดับ ตกแต่งด้วยระเบียบดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ อันเป็นฐานแห่งการแต่งตัวอยู่จนตลอดชีวิต แม้ในวันนี้เราก็ละการฟ้อนรำ

ขับร้อง ประโคมดนตรี การดูการเล่นอันเป็นข้าศึก และการทัดทรง ประดับตกแต่งด้วยระเบียบดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้อันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี การดูการเล่นอันเป็นข้าศึก และการทัดทรง ประดับ ตกแต่งด้วยระเบียบดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้อันเป็นฐานแห่งการแต่งตัวตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย และอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว(๘) พระอรหันต์ทั้งหลายเป็นผู้ละการนั่งการนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เว้นขาดจากการนั่งการนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ สำเร็จการนั่งการนอนบนที่นั่งที่นอนอันต่ำ

คือ บนเตียงหรือบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าอยู่จนตลอด ชีวิตแม้ในวันนี้เราก็ละการนั่งการนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เว้นขาด จากการนั่งการนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ สำเร็จการนั่งการนอนบนที่นั่ง ที่นอนอันต่ำ คือ บนเตียงหรือบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าตลอดคืนและวันนี้ แม้ด้วยองค์ข้อนี้เราก็จะได้ชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลาย และอุโบสถก็จักชื่อว่าเป็นอันเราเข้าจำแล้ว”ดูก่อนวิสาขา อริยอุโบสถเป็นเช่นนี้แล อริยอุโบสถอันบุคคลเข้าจำแล้วอย่างนี้แล ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความแพร่หลายไปมาก

[๙๗๕] อริยอุโบสถมีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความแพร่หลายไปมากเพียงไร

ดูก่อนวิสาขา เปรียบเหมือนพระราชาใดได้ครองราชย์เป็นอิสราธิปัตย์ ในแคว้นใหญ่ ๆ ๑๖ แคว้นซึ่งมีรัตนะ ๗ ประการมากมายเหล่านี้ คือ อังคะ มคธะ กาสี โกสละ วัชชี มัลละ เจตี วังสะ กุรุ ปัญจาละ มัจฉะ สุรเสนะ

อัสสกะ อวันตี คันธาระ กัมโพชะ การครองราชย์เป็นอิสราธิปัตย์ของพระราชานั้นก็ยังไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าราชสมบัติของมนุษย์จัดว่าเล็กน้อย เมื่อนำไปเทียบกับความสุขอันเป็นทิพย์

ดูก่อนวิสาขา ๕๐ ปีมนุษย์เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นจาตุมหาราช ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็นเดือนหนึ่ง ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็นปีหนึ่ง ๕๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นจาตุมหาราช ดูก่อนวิสาขา ย่อมจะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ว่าหญิงหรือชายเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการแล้ว หลังจากตายไปพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชั้นจาตุมหาราช ดูก่อนวิสาขา ก็เราหมายเอาความข้อนี้แล จึงกล่าวว่า ‘ราชสมบัติของมนุษย์จัดว่าเล็กน้อย เมื่อนำไปเทียบกับความสุขอันเป็นทิพย์’ดูก่อนวิสาขา ๑๐๐ ปีมนุษย์เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็นเดือนหนึ่ง

๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็นปีหนึ่ง ๑,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ดูก่อนวิสาขา ย่อมจะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ว่าหญิงหรือชายเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการแล้ว หลังจากตายไปพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชั้นดาวดึงส์ ดูก่อนวิสาขา ก็เราหมายเอาความข้อนี้แล จึงกล่าวว่า ‘ราชสมบัติของมนุษย์จัดว่าเล็กน้อย เมื่อนำไปเทียบกับความสุขอันเป็นทิพย์’[๙๗๖] ดูก่อนวิสาขา ๒๐๐ ปีมนุษย์เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นยามา ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็นเดือนหนึ่ง ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็นปีหนึ่ง ๒,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นประมาณของอายุเทวดาชั้นยามา ดูก่อนวิสาขา ย่อมจะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ว่าหญิงหรือชายเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการแล้ว หลังจากตายไปพึงเข้าถึงความเป็นสหาย

แห่งเทวดาชั้นยามา ดูก่อนวิสาขา ก็เราหมายเอาความข้อนี้แล จึงกล่าวว่า ‘ราชสมบัติของมนุษย์จัดว่าเล็กน้อย เมื่อนำไปเทียบกับความสุขอันเป็นทิพย์’

ดูก่อนวิสาขา ๔๐๐ ปีมนุษย์เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นดุสิต ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็นเดือนหนึ่ง ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็นปีหนึ่ง ๔,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นดุสิต ดูก่อนวิสาขา ย่อมจะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ว่าหญิงหรือชายเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการแล้ว หลังจากตายไปพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชั้นดุสิต ดูก่อนวิสาขา ก็เราหมายเอาความข้อนี้แลจึงกล่าวว่า ‘ราชสมบัติของมนุษย์จัดว่าเล็กน้อย เมื่อนำไปเทียบกับความสุขอันเป็นทิพย์’ดูก่อนวิสาขา ๘๐๐ ปีมนุษย์เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นนิมมานรดี ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็นเดือนหนึ่ง

๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็นปีหนึ่ง ๘,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นนิมมานรดี ดูก่อนวิสาขา ย่อมจะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ว่าหญิงหรือชายเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการแล้ว หลังจากตายไปพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชั้นนิมมานรดี ดูก่อนวิสาขา ก็เราหมายเอาความข้อนี้แลจึงกล่าวว่า ‘ราชสมบัติของมนุษย์จัดว่าเล็กน้อย เมื่อนำไปเทียบกับความสุขอันเป็นทิพย์’[๙๗๗] ดูก่อนวิสาขา ๑,๖๐๐ ปีมนุษย์เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็นเดือนหนึ่ง ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็นปีหนึ่ง ๑๖,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ดูก่อนวิสาขา ย่อมจะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ว่าหญิงหรือชายเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการแล้ว หลังจากตายไปพึงเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ดูก่อนวิสาขา ก็เราหมายเอาความข้อนี้แลจึงกล่าวว่า ‘ราชสมบัติของมนุษย์จัดว่าเล็กน้อย เมื่อนำไปเทียบกับความสุขอันเป็นทิพย์’

บุคคลไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ

ไม่ให้ พึงเว้นจากเมถุนธรรมอันเป็นความประพฤติไม่

ประเสริฐ ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มนี้าเมา ไม่พึงบริโภค

อาหารในเวลาวิกาล ในราตรี

ไม่พึงทัดทรงดอกไม้ ไม่พึงลูบไล้ของหอม พึงนอน

บนเตียง บนพื้น หรือบนเครื่องปูลาด บัณฑิตทั้งหลาย

กล่าวอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการนี้แลว่า

‘พระพุทธเจ้าผู้ถึงที่สุดแห่งทุกข์ทรงประกาศไว้แล้ว’

ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ที่งดงามทั้งสองดวงยังโคจร

ส่องสว่างไปตามวิถีเพียงใด ทั้งสองดวงนั้นก็จะกำจัด

ความมืดลอยอยู่บนกลางหาว ส่องสว่างรุ่งเรืองไปทั่ว

ทุกทิศอยู่ในท้องฟ้าเพียงนั้น

ทรัพย์ใดอันมีอยู่ในระหว่างนี้ คือ แก้วมุกดา แก้วมณี

แก้วไพฑูรย์ ทองสิงคีสีสุกใส ทองที่เรียกกันว่าหฏกะ

ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ และทรัพย์ทั้งหมดนั้นก็ยัง

ไม่ถึงแม้เสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘

ประการ เหมือนหมู่ดวงดาวทั้งหมดยังแพ้รัศมีดวงเดือน

ฉะนั้น

เพราะฉะนั้นแล หญิงหรือชายผู้มีศีลเข้าจำอุโบสถอัน

ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ทำบุญทั้งหลายอันมีสุขเป็น

กำไร เป็นผู้ที่ไม่มีใครติเตียน ย่อมเข้าถึงสวรรค์”

จบ มหาวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ติตถายตนสูตร ๒. ภยสูตร

๓. เวนาคปุรสูตร ๔. สรภสูตร

๕. เกสปุตติยสูตร ๖. สาฬหสูตร

๗. กถาวัตถุสูตร ๘. อัญญติตถิยสูตร

๙. อกุสลมูลสูตร ๑๐. อุโปสถสูตร

(๘) ๓. อานันทวรรค

๑. ฉันนสูตร

ว่าด้วยโทษแห่งอกุศลมูล

{๕๑๑} [๙๗๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อว่าฉันนะเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ท่านพระอานนท์ พวกท่านบัญญัติการละราคะ บัญญัติการละโทสะ บัญญัติการละโมหะไว้หรือ”