๙. อุทายีสูตร เล่ม ๒๒

ดูก่อนภิกษุ สมัยใด ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีใจถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูก กามราคะครอบงำอยู่ และเธอย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการ สลัดออกแห่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้นภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้ เจริญภาวนา ทางใจแล้วกล่าวอย่างนี้ ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ผมมีใจถูกกาม ราคะกลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำอยู่ และไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริง ซึ่งการสลัดออกแห่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ขอท่านผู้มีอายุจง แสดงธรรมเพื่อละกามราคะแก่ผมด้วย’ ภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจย่อมแสดง ธรรมเพื่อละกามราคะแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๑ ที่ควรจะเข้าไป พบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจ ... (ข้อความต่อไปเหมือนสูตรข้างต้น)ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อนั้นผมได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์ของ พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ดูก่อนภิกษุ สมัยที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญ ภาวนาทางใจมี ๖ ประการนี้แล”

๙. อุทายีสูตร

ว่าด้วยตรัสถามอนุสสติฏฐานกะพระอุทายี

{๓๐๐} [๒๙] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอุทายี มาถามว่า “ดูก่อนอุทายี อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอแล” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายีได้นิ่งอยู่

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสถามท่านพระอุทายีเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อน อุทายี อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอแล” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทายีก็ได้นิ่งอยู่

พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสถามท่านพระอุทายีเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อน อุทายี อนุสสติฏฐานมีเท่าไรหนอแล”

แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอุทายีก็ได้นิ่งอยู่

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์จึงกล่าวกะท่านพระอุทายีว่า “ดูก่อนท่านอุทายี พระศาสดาตรัสถามท่าน”

ท่านพระอุทายีได้กล่าวว่า “ดูก่อนท่านอานนท์ ผมได้ยินพระดำรัส ของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่” แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง ... เธอย่อมระลึกชาติก่อน ได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐาน”ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ เราได้รู้แล้วว่าอุทายีภิกษุนี้เป็นโมฆบุรุษ ไม่เป็นผู้ประกอบอธิจิต อยู่” แล้วตรัสถามท่านพระอานนท์ต่อไปว่า “ดูก่อนอานนท์ อนุสสติฏฐาน มีเท่าไรหนอแล”

ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนุสสติฏฐาน มี ๕ ประการ ๕ ประการคืออะไรบ้าง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในพระ ธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม ... เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐานอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อ อยู่เป็นสุขในปัจจุบัน

อีกประการหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุย่อมทำอาโลกสัญญา ไว้ในใจ ย่อมตั้งสัญญาว่าเป็นกลางวันอยู่ เธอทำอาโลกสัญญาว่ากลางวันไว้ในใจ ฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น เธอมีใจ ปลอดโปร่ง อันนิวรณ์ไม่พัวพัน ย่อมเจริญจิตที่มีความสว่างอยู่ด้วยประการ ฉะนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐานอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้ มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อได้ญาณทัสสนะ อีกประการหนึ่ง

พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นั่นแหละ เบื้องบนแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มโดยรอบ เต็ม ไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐานอันภิกษุเจริญแล้วทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไป เพื่อละกามราคะอีกประการหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า เปรียบเหมือนภิกษุเห็นสรีระที่ถูกทิ้ง ไว้ในป่าข้า ซึ่งตายมาแล้ววันหนึ่ง สองวัน หรือสามวัน พองขึ้น มีสีเขียวพราว มีหนองไหลออก เธอจึงน้อมกายนี้เข้าไปเปรียบอย่างนี้ว่า ‘แม้กายนี้แลก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา ย่อมเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ อนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุเห็นสรีระที่ถูกทอดทิ้งไว้ในป่าช้า มีฝูงกา นกตะกรุม แร้ง สุนัข สุนัขจิ้งจอกหรือสัตว์ปาณชาติต่าง ๆ กำลังกัดกิน เธอจึงน้อมกายนี้เข้า

ไปเปรียบอย่างนี้ว่า ‘แม้กายนี้ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา ย่อมเป็นอย่างนี้ ไม่ ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ อนึ่ง เปรียบเหมือนภิกษุเห็นสรีระที่ถูกทิ้งไว้ ในป่าช้า มีโครงกระดูก มีเนื้อและเลือด มีเอ็นเป็นเครื่องผูก มีโครงกระดูก ไม่มีเนื้อและเลือด มีเอ็นเป็นเครื่องผูก มีโครงกระดูก ปราศจากเนื้อและเลือด มีเอ็นเป็นเครื่องผูกอยู่ เป็นท่อนกระดูก ปราศจากเครื่องผูก เรี่ยราดไปตามทิศต่าง ๆ คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาไปทางหนึ่ง กระดูกสะเอวไปทางหนึ่ง กระดูกสันหลังไปทางหนึ่ง กระโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง เธอจึงน้อมกายนี้แลเข้าไปเปรียบอย่าง นี้ว่า ‘แม้กายนี้แลก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา ย่อมเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความ เป็นอย่างนั้นไปได้’

อนึ่งเปรียบเหมือนภิกษุเห็นสรีระที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า เป็น กระดูกมีสีขาวเหมือนสีสังข์ เป็นท่อนกระดูก เรี่ยราดเป็นกองเกินหนึ่งปี เป็น ท่อนกระดูกผุเป็นจุรณ เธอจึงน้อมกายนี้เข้าไปเปรียบอย่างนี้ว่า ‘แม้กายนี้ แลก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา ย่อมเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐานอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อถอนอัสมิมานะ อีกประการหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัส ดับไปก่อนแล้วอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นอนุสสติฏฐานอันภิกษุเจริญ แล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อแทงตลอดซึ่งธาตุหลายประการ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนุสสติฏฐานมี ๕ ประการนี้แล”

“สาธุ สาธุ อานนท์ ถ้าเช่นนั้นเธอจงจำอนุสสติฏฐานข้อที่ ๖ แม้นี้ เข้าไว้ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีสติก้าวไป มีสติถอยกลับ มีสติยืน มีสตินั่ง มีสตินอน มีสติประกอบการงาน ดูก่อนอานนท์ นี้เป็นอนุสสติฏฐานอันภิกษุ เจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะ”

๑๐. อนุตตริยสูตร

ว่าด้วยอนุตตริยะ (สิ่งที่ยอดเยี่ยม) ๖

{๓๐๑} [๓๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุตตริยะ มี ๖ ประการนี้ ๖ ประการคือ อะไรบ้าง คือ

(๑) ทัสสนานุตตริยะ (๒) สวนานุตตริยะ

(๓) ลาภานุตตริยะ (๔) สิกขานุตตริยะ

(๕) ปาริจริยานุตตริยะ (๖) อนุสสตานุตตริยะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทัสสนานุตตริยะเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนใน โลกนี้ย่อมไปเพื่อดูช้างแก้วบ้าง ม้าแก้วบ้าง แก้วมณีบ้าง เพื่อดูของใหญ่ ของเล็ก หรือเพื่อดูสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิดผู้ปฏิบัติผิดบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การดูนั้นมีอยู่จริง เราไม่กล่าวว่าไม่มี ก็แต่ว่าการดูนี้นั้นแลเป็น การดูที่ยังต่ำ เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ประเสริฐ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่ง ไปเพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต การเห็นนี้ของ ผู้นั้นจัดว่ายอดเยี่ยมกว่าการเห็นทั้งหลาย ย่อมเป็นไปเพื่อความบริสุทธิ์แห่ง สัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงความโศกและความร่ำไร เพื่อความดับสูญแห่ง ทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคล ผู้มีศรัทธาตั้งมั่น มีความรักตั้งมั่น มีศรัทธาไม่หวั่นไหว มีความเลื่อมใสยิ่งไป เพื่อเห็นพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต นี้เราเรียกว่าทัสสนานุตตริยะ อันทัสสนานุตตริยะเป็นดังนี้