๖. กัจจานสูตร เล่ม ๒๒

ประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วอุบัติในหมู่เทวดาชั้นนั้น ศรัทธา เช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด ด้วยสุตะ เช่นใด ด้วยจาคะเช่นใด ด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วอุบัติในหมู่ เทวดาชั้นนั้น ศีล สุตะ จาคะ ปัญญาเช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกย่อมระลึกถึงศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ และปัญญา ของตนและของเทวดาเหล่านั้นอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะ กลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว เป็นจิตออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้เป็นชื่อของกามคุณ ๕ สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมบริสุทธิ์ได้ เพราะทำเทวตานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนุสสติฏฐานมี ๖ ประการนี้แล”

๖. มหากัจจานสูตร

ว่าด้วยอนุสสติสำหรับพระอริยสาวก

{๒๙๗} [๒๖] ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหากัจจานะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหากัจจานะแล้ว ท่าน พระมหากัจจานะได้กล่าวดังนี้ว่า

“น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นได้ทรงบรรลุถึงโอกาสในที่คับแคบ คืออนุสสติฏฐาน ๖ ประการ เพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงโสกปริเทวะ

เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน อนุสสติฏฐาน ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ระลึกถึงพระตถาคต อยู่ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ... ทรงเป็นผู้เบิกบาน แล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวก ระลึกถึงพระตถาคตอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะกลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว เป็นจิตออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้เป็นชื่อของกามคุณ ๕ อริยสาวกนั้นแลย่อมมีใจเสมอด้วย อากาศ อันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียน โดยประการทั้งปวงอยู่

สัตว์บางพวกในโลกนี้ทำพุทธานุสสติแม้นี้ ให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นผู้มีความบริสุทธิ์เป็นธรรมดาด้วยประการฉะนี้อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงพระธรรมอยู่ว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว ... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระธรรมอยู่ สมัยนั้นจิต ของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์บางพวกในโลกนี้ทำธัมมานุสสติ แม้นี้ให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นผู้มีความบริสุทธิ์เป็นธรรมดาด้วยประการฉะนี้

อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ... เป็นเนื้อนาบุญของ ชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวก ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์ บางพวกในโลกนี้ทำสังฆานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นผู้มีความบริสุทธิ์เป็น ธรรมดา ด้วยประการฉะนี้อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงศีลของตนอันไม่ขาด ... เป็นไปเพื่อสมาธิอยู่ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวก ระลึกถึงศีลของตนอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์บางพวกในโลกนี้ทำสีลานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นผู้มีความบริสุทธิ์ เป็นธรรมดา ด้วยประการฉะนี้

อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อริยสาวกระลึกถึงจาคะของตน อยู่ว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ... ยินดีในการจำแนกทาน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงจาคะของตนอยู่ สมัยนั้น จิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ... สัตว์บางพวกในโลกนี้ทำ จาคานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นผู้มีความบริสุทธิ์เป็นธรรมดา ด้วย ประการฉะนี้

อีกประการหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมระลึกถึงเทวดาว่า ‘เทวดาเหล่าจาตุมหาราชมีอยู่ ... เทวดาที่สูงกว่านั้นมีอยู่ เทวดาเหล่านั้น ประกอบด้วยศรัทธาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วอุบัติในหมู่เทวดาชั้นนั้น ศรัทธา เช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่ เทวดาเหล่านั้นประกอบด้วยศีลเช่นใด ด้วยสุตะ ด้วยจาคะ ด้วยปัญญาเช่นใด จุติจากโลกนี้แล้วอุบัติในหมู่เทวดาชั้นนั้น ศีล สุตะ จาคะ ปัญญาเช่นนั้นแม้ของเราก็มีอยู่ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงศีล สุตะ จาคะ และปัญญาของตนและของเทวดา

เหล่านั้นอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะ กลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว เป็นจิตออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อของกามคุณ ๕ อริยสาวกนั้นแลย่อมมีใจเสมอด้วยอากาศ อันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนโดยประการ ทั้งปวงอยู่ สัตว์บางพวกในโลกนี้ทำเทวตานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นผู้ มีความบริสุทธิ์เป็นธรรมดาด้วยประการฉะนี้น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่านผู้มีอายุ ทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นได้ทรงบรรลุถึงโอกาสในที่คับแคบคืออนุสสติฏฐาน ๖ ประการนี้ แลเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงโสกปริเทวะ เพื่อดับทุกข์ และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน”

๗. ปฐมสมยสูตร

ว่าด้วยเวลาที่ควรพบผู้เจริญภาวนา ๖ สูตรที่ ๑

{๒๙๘} [๒๗] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูล ถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีสมัยไหนบ้างที่ควรจะ เข้าไปพบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สมัยที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้ เจริญภาวนาทางใจมี ๖ ประการนี้ ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนภิกษุ สมัยใดภิกษุในธรรมวินัยนี้มีใจถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูก กามราคะครอบงำอยู่ และเธอย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการสลัด