๑. อินทรียวรรค เล่ม ๒๑

๔. จตุตถปัณณาสก์

(๑๖) ๑. อินทริยวรรค

๑. อินทริยสูตร

ว่าด้วยอินทรีย์ ๔ ประการ

{๑๕๑} [๑๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๔ ประการนี้ อินทรีย์ ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) อินทรีย์คือศรัทธา (๒) อินทรีย์คือวิริยะ

(๓) อินทรีย์คือสมาธิ (๔) อินทรีย์คือปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๔ ประการนี้แล”

๒. ปฐมพลสูตร

ว่าด้วยพละ ๔ ประการ สูตรที่ ๑

{๑๕๒} [๑๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้ พละ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) พละคือศรัทธา (๒) พละคือวิริยะ

(๓) พละคือสมาธิ (๕) พละคือปัญญา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้แล”

๓. ทุติยพลสูตร

ว่าด้วยพละ ๔ ประการ สูตรที่ ๒

{๑๕๓} [๑๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้ พละ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) พละคือปัญญา (๒) พละคือวิริยะ

(๓) พละคือกรรมอันไม่มีที่ติ (๔) พละคือการสงเคราะห์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้แล”

๔. ตติยพลสูตร

ว่าด้วยพละ ๔ ประการ สูตรที่ ๓

{๑๕๔} [๑๕๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้ พละ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) พละคือสติ (๒) พละคือสมาธิ

(๓) พละคือกรรมอันไม่มีที่ติ (๔) พละคือการสงเคราะห์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้แล”

๕. จตุตถพลสูตร

ว่าด้วยพละ ๔ ประการ สูตรที่ ๔

{๑๕๕} [๑๕๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้ พละ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) พละคือการพิจารณา (๒) พละคือการบำเพ็ญ

(๓) พละคือกรรมอันไม่มีที่ติ (๔) พละคือการสงเคราะห์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พละมี ๔ ประการนี้แล”

๖. กัปปสูตร

ว่าด้วยอสงไขยแห่งกัป ๔ ประการ

{๑๕๖} [๑๕๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัปมี ๔ ประการนี้ ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) เมื่อใด สังวัฏฏกัปดำรงอยู่ เมื่อนั้น ใคร ๆ ก็ไม่อาจนับได้ว่าเท่านี้ปี

เท่านี้ร้อยปี เท่านี้พันปี หรือเท่านี้แสนปี

(๒) เมื่อใด สังวัฏฏัฏฐายีกัปดำรงอยู่ เมื่อนั้น ใคร ๆ ก็ไม่อาจนับได้ว่าเท่านี้ปี เท่านี้ร้อยปี เท่านี้พันปี หรือเท่านี้แสนปี

(๓) เมื่อใด วิวัฎฏกัปดำรงอยู่ เมื่อนั้น ใคร ๆ ก็ไม่อาจนับได้ว่า เท่านี้ปี เท่านี้ร้อยปี เท่านี้พันปี หรือเท่านี้แสนปี

(๔) เมื่อใด วิวัฎฏัฏฐายีกัปดำรงอยู่ เมื่อนั้น ใคร ๆ ก็ไม่อาจนับได้ว่าเท่านี้ปี เท่านี้ร้อยปี เท่านี้พันปี หรือเท่านี้แสนปี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสงไขยแห่งกัปมี ๔ ประการนี้แล”

๗. โรคสูตร

ว่าด้วยโรค

{๑๕๗} [๑๕๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โรคมี ๒ ประเภทนี้ โรค ๒ ประเภท คืออะไรบ้าง คือ โรคทางกาย ๑ โรคทางใจ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปรากฏว่ามีสัตว์ทั้งหลายที่ปฏิญาณความไม่มีโรค

ทางกายตลอดปีหนึ่งบ้าง ที่ปฏิญาณความไม่มีโรคตลอด ๒ ปีบ้าง ๓ ปีบ้าง๔ ปีบ้าง ๕ ปีบ้าง ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง ๕๐ ปีบ้าง แม้ยิ่งกว่า ๑๐๐ ปีบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่ปฏิญาณความไม่มีโรคทางใจแม้ครู่หนึ่ง หาได้ยากในโลก เว้นแต่พระขีณาสพเท่านั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โรคของบรรพชิตมี ๔ ประเภทนี้ โรค ๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นผู้มักมาก เป็นผู้คับแค้น ไม่สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต

เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้

(๒) เธอเมื่อเป็นผู้มักมาก มีความคับแค้น ไม่สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาตเสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้แล้ว ย่อมตั้ง

ความปรารถนาลามกเพื่อให้ได้ความยกย่อง เพื่อให้ได้ลาภสักการะ

และความสรรเสริญ

(๓) เธอย่อมวิ่งเต้น ขวนขวาย พยายามเพื่อให้ได้ความยกย่อง เพื่อให้ได้ลาภสักการะและความสรรเสริญ

(๔) เธอย่อมเข้าไปหาตระกูลทั้งหลายเพื่อให้เขารู้จัก นั่งในตระกูลเพื่อให้เขารู้จัก พูดธรรมเพื่อให้เขารู้จัก ยอมกลั้นอุจจาระปัสสาวะ

เพื่อให้เขารู้จัก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โรคของบรรพชิตมี ๔ ประเภทนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า‘เราจักไม่เป็นผู้มีความมักมาก ไม่มีความคับแค้น มีความสันโดษด้วยจีวรบิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้แล้ว จักไม่ตั้งความปรารถนาลามกเพื่อให้ได้ความยกย่อง เพื่อให้ได้ลาภสักการะและความสรรเสริญ จักไม่วิ่งเต้น จักไม่ขวนขวาย จักไม่พยายาม เพื่อให้ได้ความยกย่อง เพื่อให้ได้ลาภสักการะและความสรรเสริญ จักเป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความระหาย สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดดและสัตว์เลื้อยคลาน จักเป็นผู้มีปกติอดทนได้ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้ายหยาบคายอันเกิดขึ้นแล้ว จักเป็นผู้อดทนได้ต่อทุกขเวทนาทางร่างกายที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อนไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ แทบจะคร่าชีวิตไปได้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

๘. ปริหานิสูตร

ว่าด้วยภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในตน ๔ ประการ

{๑๕๘} [๑๕๘] ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย”ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระสารีบุตรแล้วท่าน

พระสารีบุตรได้กล่าวว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้ใดผู้หนึ่งจะเป็นภิกษุหรือภิกษุณีก็ตาม

พิจารณาเห็นธรรม ๔ ประการในตนอยู่ผู้นั้นพึงถึงความแน่ใจในข้อนี้ได้ว่า‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย, การมีธรรม ๔ ประการอยู่ในตนนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นความเสื่อม ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ความเป็นผู้มีราคะไพบูลย์

(๒) ความเป็นผู้มีโทสะไพบูลย์

(๓) ความเป็นผู้มีโมหะไพบูลย์

(๔) ไม่มีปัญญาจักษุก้าวไปในฐานะและอฐานะอันลึกซึ้ง

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่งจะเป็นภิกษุหรือภิกษุณีก็ตาม

พิจารณาเห็นธรรม ๔ ประการนี้ในตนอยู่ ผู้นั้นพึงถึงความแน่ใจในข้อนี้ได้ว่า‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย, การมีธรรม ๔ ประการอยู่ในตนนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นความเสื่อม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่งจะเป็นภิกษุหรือภิกษุณีก็ตามพิจารณา

เห็นธรรม ๔ ประการในตนอยู่ ผู้นั้นพึงถึงความแน่ใจในข้อนี้ได้ว่า ‘เราย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย, การมีธรรม ๔ ประการอยู่ในตนนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าไม่เป็นความเสื่อม ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ความเป็นผู้มีราคะเบาบาง

(๒) ความเป็นผู้มีโทสะเบาบาง

(๓) ความเป็นผู้มีโมหะเบาบาง

(๔) มีปัญญาจักษุก้าวไปในฐานะและอฐานะอันลึกซึ้ง

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่งจะเป็นภิกษุหรือภิกษุณีก็ตาม

พิจารณาเห็นธรรม ๔ ประการนี้ในตนอยู่ ผู้นั้นพึงถึงความแน่ใจในข้อนี้ได้ว่า‘เราย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ การมีธรรม ๔ ประการอยู่ในตนนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าไม่เป็นความเสื่อม”

๙. ภิกขุนีสูตร

ว่าด้วยภิกษุณีลวงพระอานนท์ว่าอาพาธหนัก

{๑๕๙} [๑๕๙] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ภิกษุณีรูปหนึ่งเรียกชายคนหนึ่งมาว่า “มานี่หน่อย พ่อคุณ

พ่อจงเข้าไปหาพระคุณเจ้าอานนท์ จงไหว้เท้าพระคุณเจ้าอานนท์ด้วยเศียร

เกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ ภิกษุณีชื่อนี้กำลัง

อาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา นางขอไหว้เท้าของพระคุณเจ้าอานนท์ด้วยเศียรเกล้า, และพ่อจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอโอกาสขอพระคุณเจ้าอานนท์ได้โปรดอนุเคราะท์เข้าไปเยี่ยมภิกษุณีนั้นยังสำนักของภิกษุณีนั้นด้วยเถิด”

ชายนั้นรับคำภิกษุณีนั้นแล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว

นมัสการท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบเรียนท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีชื่อนี้กำลังอาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา นางขอไหว้เท้าของพระผู้เป็นเจ้าอานนท์ด้วยเศียรเกล้า และ

กล่าวอย่างนี้ว่า‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอโอกาส ขอพระคุณเจ้าอานนท์จงอาศัยความอนุเคราะท์เข้าไปเยี่ยมภิกษุณีนั้นยังสำนักของภิกษุณีนั้นด้วยเถิด”ท่านพระอานนท์รับคำโดยดุษณีภาพ

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้ว ถือ

บาตรจีวรเข้าไปยังสำนักของภิกษุณี ภิกษุณีนั้นได้เห็นท่านพระอานนท์มาแต่ไกลแล้ว จึงนอนคลุมโปงอยู่บนเตียง ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปหาภิกษุณีนั้นแล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แล้วได้กล่าวกะภิกษุณีนั้นว่า

“ดูก่อนน้องหญิง กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยอาหาร จึงควรอาศัยอาหารละอาหารเสีย กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยตัณหา จึงควรอาศัยตัณหาละตัณหาเสีย กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยมานะ จึงควรอาศัยมานะละมานะเสีย กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยเมถุน จึงควรละเมถุนเสีย การละเมถุนพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นเสตุฆาต คือ เป็นการฆ่ากิเลสด้วยอริยมรรค

ดูก่อนน้องหญิง ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาหาร จึง

ควรอาศัยอาหารละอาหารเสีย, ดังนี้ เราอาศัยอะไรจึงกล่าว

ดูก่อนน้องหญิง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พิจารณาโดยแยบคายแล้ว

บริโภคอาหารด้วยคิดว่า ‘เราบริโภคอาหารมิใช่เพื่อจะเล่น มิใช่เพื่อจะมัวเมามิใช่เพื่อความผ่องใส มิใช่เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห ่งอิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่

เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วยประการฉะนี้, ดูก่อนน้องหญิง คำที่เรา

กล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยอาหาร จึงควรอาศัยอาหารละอาหารเสีย,ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าว

ดูก่อนน้องหญิง ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยตัณหา

จึงควรอาศัยตัณหาละตัณหาเสีย’ ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าว

ดูก่อนน้องหญิง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ได้ยินว่า ‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้ง

ซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่’ ดังนี้ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้บ้าง,ดังนี้สมัยต่อมา เธออาศัยตัณหาแล้วละตัณหาเสียได้ ดูก่อนน้องหญิง คำที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะตัณหา จึงควรอาศัยตัณหาละตัณหาเสีย, ดังนี้เราอาศัยความข้อนี้กล่าว

ดูก่อนน้องหญิง ก็คำที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยมานะ จึงควรอาศัยมานะละมานะเสีย, ดังนี้ เราอาศัยอะไรกล่าว

ดูก่อนน้องหญิง ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ได้ยินว่า ‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้ง

ซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่, ดังนี้ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ก็ท่านผู้มีอายุชื่อนั้นยังทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ ไฉนเราจัก

ทำไม่ได้เล่า, ดังนี้ สมัยต่อมา เธออาศัยมานะแล้วละมานะเสียได้

ดูก่อนน้องหญิง คำที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาศัยมานะ จึงควรอาศัยมานะละมานะเสีย, ดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าว

ดูก่อนน้องหญิง กายนี้เกิดขึ้นเพราะเมถุน จึงควรละเมถุนเสีย การ

ละเมถุน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นเสตุฆาต,,

ครั้งนั้นแล ภิกษุณีนั้นลุกจากเตียง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า หมอบลงแทบเท้าของพระอานนท์ด้วยเศียรกล้า แล้วกล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า“ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ ความผิด ได้มาถึงดิฉันซึ่งเป็นคนพาล เป็นคนหลง

ไม่ฉลาด จึงได้กระทำไปอย่างนี้ ขอพระผู้เป็นเจ้าอานนท์ได้โปรดรับทราบ

ความผิดของดิฉันโดยเป็นความผิดด้วยเถิด เพื่อดิฉันจะได้สำรวมระวังต่อไป”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “เอาเถิด น้องหญิง ความผิดได้มาถึงเธอผู้เป็นคนพาล เป็นคนหลง ไม่ฉลาด จึงได้กระทำไปอย่างนี้ เพราะเธอได้เห็นความผิดโดยความเป็นผิดแล้วสารภาพตามเป็นจริง เราก็ขอรับทราบความผิด

ของเธอ ดูก่อนน้องหญิง ก็การที่บุคคลเห็นความผิดโดยความเป็นผิดแล้ว

สารภาพตามเป็นจริง รับจะสำรวมระวังต่อไป นี้เป็นความเจริญในอริยวินัย”

๑๐. สุคตวินยสูตร

ว่าด้วยแบบแผนคำสั่งสอนของพระสุคต

{๑๖๐} [๑๖๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสุคตหรือวินัยของพระสุคตเมื่อยังดำรงอยู่ในโลก พึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็พระสุคตเป็นไฉน คือ ตถาคต อุบัติขึ้นในโลกนี้

เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดา

ของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกแจกธรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือพระสุคต

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วินัยของพระสุคตเป็นไฉน คือ พระสุคตนั้นย่อม

ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือวินัยของพระสุคต

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระสุคตหรือวินัยของพระสุคตเมื่อยังดำรงอยู่ในโลกพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความลบเลือน

เพื่อความอันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนพระสูตรอัน

เรียนกันมาผิดด้วยบทและพยัญชนะที่ทรงจำกันไว้ผิด แม้อรรถแห่งบทและพยัญชนะที่ทรงจำกันไว้ผิดย่อมมีนัยผิดไปด้วย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่ ๑ ย่อมเป็นไปเพื่อความลบเลือน เพื่อความเสื่อมสูญไปแห่งพระสัทธรรม

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้ว่ายาก ประกอบ

ด้วยธรรมอันทำให้เป็นผู้ว่ายาก เป็นผู้ไม่อดทน รับคำพร่ำสอนโดยไม่เคารพดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่ ๒ ย่อมเป็นไปเพื่อความลบเลือนเพื่อความอันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพหูสูต เล่าเรียน

นิกาย ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา ไม่ยอมบอกพระสูตรแก่ผู้อื่นโดยเคารพ เมื่อภิกษุเหล่านั้นล่วงลับไป พระสูตรย่อมขาดเค้ามูล ไม่มีหลักพึ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่ ๓ ย่อมเป็นไปเพื่อความลบเลือนเพื่อความอันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายผู้เถระเป็นผู้มักมาก มี

ความประพฤติย่อหย่อน เป็นหัวหน้าในการก้าวไปสู่ทางตํ่า ทอดทิ้งธุระในปวิเวก ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึงเพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ประชุมชนภายหลังย่อมดำเนินตามอย่างภิกษุเหล่านั้นแม้ประชุมชนในภายหลังนั้นก็จะเป็นผู้มักมากมี

ความประพฤติย่อหย่อนเป็นหัวหน้าในการก้าวไปสู่ทางต่ำ ทอดทิ้งธุระในปวิเวกไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึงเพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่ ๔ ย่อมเป็นไปเพื่อความลบเลือน เพื่อความอันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายธรรม ๔ ประการนี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความลบ

เลือน เพื่อความอันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายธรรม ๔ ประการนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น

เพื่อความไม่ลบเลือน เพื่อความไม่อันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม ธรรม ๔ประการเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเล่าเรียนพระสูตรที่ทรงจำ

กันไว้ดีด้วยบทและพยัญชนะที่วางกันไว้ดีแม้อรรถแห่งบทและพยัญชนะที่

วางกันไว้ดี ย่อมมีนัยดีไปด้วย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่ ๑

ย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่ลบเลือน เพื่อความไม่อันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรม

อันทำให้เป็นผู้ว่าง่าย เป็นผู้อดทน รับคำพร่ำสอนโดยเคารพ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมข้อที่ ๒ ย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่ลบเลือนเพื่อความไม่อันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นพหูสูต เล่าเรียนนิกาย ทรง

ธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา ยอมบอกพระสูตรแก่ผู้อื่นโดยเคารพ เมื่อภิกษุเหล่านั้นล่วงลับไป พระสูตรย่อมไม่ขาดเค้ามูล ยังมีหลักพึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่ ๓ ย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่ลบเลือน เพื่อความไม่อันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายผู้เถระ เป็นผู้ไม่มักมาก

ไม่ประพฤติย่อหย่อน ทอดทิ้งธุระในการก้าวไปสู่ทางต่ำ เป็นหัวหน้าในปวิเวกปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง ประชุมชนภายหลังย่อมดำเนินตามอย่างภิกษุเหล่านั้น แมัประชุมชนภายหลังนั้นก็จะเป็นผู้ไม่มักมาก ไม่ประพฤติย่อหย่อน ทอดทิ้งธุระในการก้าวไปสู่ทางต่ำ เป็นหัวหน้าในปวิเวก ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้งไปด้วย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมประการที่ ๔ย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่ลบเลือน เพื่อความไม่อันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความตั้งมั่นเพื่อความไม่ลบเลือน เพื่อความไม่อันตรธานไปแห่งพระสัทธรรม”

จบ อินทริยวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้คือ

๑. อินทริยสูตร ๒. ปฐมพลสูตร

๓. ทุติยพลสูตร ๔. ตติยพลสูตร

๕. จตุตถพลสูตร ๖. กัปปสูตร

๗. โรคสูตร ๘. ปริหานิสูตร

๙. ภิกขุนีสูตร ๑๐. สุคตวินยสูตร

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวรรค

๑. สังขิตตสูตร

ว่าด้วยปฏิปทา ๔ ประการ โดยสังเขป

{๑๖๑} [๑๖๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้ ปฏิปทา ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิบัติลำบาก ทั้งรู้ได้ช้า

(๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติลำบาก แต่รู้ได้เร็ว

(๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิบัติสะดวก แต่รู้ได้ช้า

(๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิบัติสะดวก ทั้งรู้ได้เร็ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทามี ๔ ประการนี้แล”