พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนสังยุต ตติยปัณณาสก์ · โลกกามคุณวรรค
๘. ราหุลสูตร เล่ม ๑๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘๗–๑๘๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในโลกกามคุณวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค สฬายตนสังยุต ตติยปัณณาสก์ โลกกามคุณวรรค ราหุลสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๑๔๐–๑๔๓
ตอนปัจฉิมยามแห่งราตรีย่อมรีบลุกขึ้นชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันกั้นจิตทั้งหลาย ด้วยการเดิน ด้วยการนั่ง ดูก่อนผู้มีอายุ ภิกษุเป็นผู้หมั่นประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่อย่างนี้แล เพราะเหตุนั้นแหละ ผู้มีอายุทั้งหลาย พึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย จักเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ จักเป็นผู้หมั่นประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่’ ดูก่อนผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”
๘. ราหุโลวาทสูตร
ว่าด้วยสิ่งใดไม่เที่ยงสิ่งนั้นเป็นทุกข์
{๑๘๗} [๑๒๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้ทรงเกิดปริวิตกแห่งพระหฤทัยอย่างนี้ว่า “ธรรมที่เป็นเครื่องบ่มวิมุตติของราหุลแก่กล้าแล้ว ถ้ากระไร เราพึงแนะนำราหุลในธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะยิ่งขึ้นไปเถิด” ครั้นทรงดำริฉะนี้แล้ว ในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรจีวรเสด็จ
- ๑ธรรมที่เป็นเครื่องบ่มวิมุตติ ในที่นี้หมายถึงธรรม ๑๕ ประการที่เป็นเหตุให้อินทรีย์ธรรม ๕ มีสัทธินทรีย์เป็นต้น บริสุทธิ์ กล่าวคือ สัทธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๑) หลีกเว้นผู้ไม่มีศรัทธา (๒) คบหาผู้มีศรัทธา (๓) พิจารณาสัมปสาทนียสูตร วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๔) หลีกเว้นผู้เกียจคร้าน (๕) คบหาผู้ระดมความเพียร (๖) พิจารณาสัมมัปปธาน ๔ สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๗) หลีกเว้นผู้หลงลืมสติ (๘) คบหาผู้มีสติมั่นคง (๙) พิจารณาสติปัฏฐาน ๔ สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๑๐) หลีกเว้นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน (๑๑) คบหาผู้มีจิตเป็นสมาธิ (๑๒) พิจารณาฌานและวิโมกข์ ปัญณินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๑๓) หลีกเว้นผู้ทรามปัญญา (๑๔) คบหาผู้มีปัญญา (๑๕) พิจารณาญาณจริยาอันลึกซึ้ง (พึงดูในพระบาลีขุททกนิกาย ปฏินิทเทส เล่ม ๓๑ ข้อ ๑๘๔)
- อีกนัยหนึ่ง หมายถึงธรรม ๑๕ ประการ คือ อินทรียธรรม ๕ ประการ มีสัทธินทรีย์เป็นต้น นิพเพธภาคิยสัญญา (สัญญาอันเป็นส่วนแห่งธรรมเครื่องตรัสรู้) ๕ มีอนิจจสัญญาเป็นต้น และ ธรรม ๕ ประการมีกัลยาณมิตตตาเป็นต้น (ม.อุ.อ. ๒๔๙, สํ.สฬา.อ. ๔๒-๔๓)
เข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังเสวยพระกระยาหารแล้ว ตรัสเรียกท่านพระราหุลมาว่า “ราหุล เธอจงถือผ้านิสีทนะไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวันด้วยกัน”
ท่านพระราหุลทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ถือผ้านิสีทนะตามเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าไปข้างหลัง ๆ ก็สมัยนั้น พวกเทวดาหลายพันติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าไปด้วยคิดว่า “วันนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงแนะนำพระราหุลในธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะยิ่งขึ้นไป”{๑๘๘} ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปสู่ป่าอันธวัน ประทับนั่ง ณ พุทธอาสน์ที่พระราหุลปูลาดถวายที่ควงต้นไม้แห่งหนึ่ง ฝ่ายท่านพระราหุลถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสถามว่า “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”ท่านพระราหุลกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”
“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“รูป เที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“จักขุวิญญาณ ... จักขุสัมผัส... เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย.... วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... ...
“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...
“ธรรมารมณ์เที่ยงหรือไม่เที่ยง,,
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... ...
“มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา” ดังนี้”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“ดูก่อนราหุล อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ทั้งในรูป ทั้งในจักขุวิญญาณ ทั้งในจักขุสัมผัส ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขารทั้งหลาย ทั้งในวิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัส
เป็นปัจจัย ... ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโน ทั้งในธรรมารมณ์ ทั้งในมโนวิญญาณ ทั้งในมโนสัมผัส ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขารทั้งหลาย ทั้งในวิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตรนี้จบแล้ว ท่านพระราหุลยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของท่านพระราหุลหลุดพ้นแล้วจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน ฝ่ายเทวดาหลายพันก็ได้เกิดธรรมจักษุ อันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”
๙. สัญโญชนิยธัมมสูตร
ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์
{๑๘๙} [๑๒๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์เป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ รูปเหล่านี้เรียกว่าธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในรูปนั้นเป็นสังโยชน์ในรูปนั้น ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่
- ๑ธรรมจักษุ ในที่นี้หมายถึงมรรค ๔ และผล ๔ เพราะเทวดานับพันเหล่านั้นมีทั้งที่สำเร็จเป็นโสดาบัน เป็นสกทาคามี เป็นอนาคามี และเป็นขีณาสพ (ม.อุ.อ. ๒๕๐. สํ.สฬา.อ. ๔๓)
จบ ๘. ราหุลสูตร