๑. โยคักเขมีสูตร เล่ม ๑๘

๓. ตติยปัณณาสก์

(๑๑) ๑. โยคักเขมิวรรค

๑. โยคักเขมิสูตร

ว่าด้วยผู้มีความเกษมจากโยคะ

{๑๕๒} [๑๐๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายอันเป็นเหตุแห่งบุคคลผู้มีความเกษมจากโยคะ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น

ก็ธรรมบรรยายอันเป็นเหตุแห่งบุคคลผู้มีความเกษมจากโยคะเป็นไฉน คือรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รักชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ รูปเหล่านั้นอันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา และตถาคตได้บอกการประกอบความเพียรเพื่อละรูปเหล่านั้นไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ตถาคตบัณฑิตจึงกล่าวว่า ‘ผู้มีความเกษมจากโยคะ’ ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่ ธรรมารมณ์เหล่านั้นอันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา และตถาคตได้บอกการประกอบความเพียรเพื่อละธรรมารมณ์เหล่านั้นไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ตถาคตบัณฑิตจึงกล่าวว่า ‘ผู้มีความเกษมจากโยคะ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือธรรมบรรยายอันเป็นเหตุแห่งบุคคลผู้มีความเกษมจากโยคะ”

๒. อุปาทายสูตร

ว่าด้วยความสุขความทุกข์อาศัยอะไรเกิด

{๑๕๓} [๑๐๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีเพราะอาศัยอะไร สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้น”ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก”“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักษุมี เพราะอาศัยจักษุ สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้น ... เมื่อมโนมี เพราะอาศัยมโน สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา สุขและทุกข์อันเป็นภายในจึงเกิดขึ้นเพราะไม่อาศัยสิ่งนั้นได้หรือ”“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ... ...

“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”