๒. อนุราธสูตร เล่ม ๑๘

พ้นแล้วจากการบัญญัติว่าเป็นวิญญาณ เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้โดยยาก ดุจมหาสมทุรฉะนั้น คำว่า ‘สัตว์หลังจากตายไป ย่อมเกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดและไม่เกิดอีก’ ก็ดี ‘ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ย่อมไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ดี ย่อมไม่ควร”

{๗๖๑} “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดากับของสาวิกามาลงกันได้ สมกันได้ มิได้ผิดเพี้ยนกันเลยในบทที่สำคัญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่งหม่อมฉันได้ไปหาพระเขมาภิกษุณี ได้ถามความข้อนี้มาครั้งหนึ่งแล้วแม้แม่เจ้ารูปนั้นก็ได้พยากรณ์ความข้อนี้แก่หม่อมฉันด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ดุจพระผู้มีพระภาคเจ้าเหมือนกัน น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะ ของพระศาสดากับของสาวิกามาลงกันได้ สมกันได้ มิได้ผิดเพี้ยนกันเลยในบทที่สำคัญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมีกิจมาก มีกรณียะมาก ถ้ากระไรขอทูลลาไปบัดนี้,,“ขอถวายพระพร มหาบพิตรย่อมทรงทราบกาลอันควรในบัดนี้”

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จลุกจากอาสนะ ทรงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป”

๒. อนุราธสูตร

ว่าด้วยพระอนุราธะพยากรณ์ปัญหาเรื่องสัตว์ไม่มีในขันธ์ ๕

{๗๖๒} [๔๑๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี สมัยนั้นแล ท่านพระอนุราธะอยู่ที่กุฏิในป่าไม่ไกล

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น อัญเดียรถีย์ปริพาชกเป็นอันมากพากันเข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอนุราธะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านอนุราธะว่า “ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยมแล้ว เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้นย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ นี้ คือ(๑) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก

(๒) สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก

(๓) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี

(๔) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ดังนี้หรือ”

เมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกล่าวอย่างนั้นแล้วท่านพระอนุราธะได้ตอบว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้ทรงเป็นอุดมบุรุษ ทรงเป็นยอดบุรุษทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัตินอกจากฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ

(๑) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก

(๒) สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก

(๓) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี

(๔) สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่”

{๗๖๓} เมื่อท่านพระอนุราธะกล่าวอย่างนั้นแล้ว อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวว่า “ภิกษุรูปนี้คงเป็นพระใหม่บวชได้ไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระแต่โง่เขลาไม่ฉลาด” ครั้งนั้น พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้กล่าวรุกรานท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และเป็นผู้โง่เขลา แล้วพากันลุกจากอาสนะหลีกไป

เมื่ออัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้มีความคิดว่า “ถ้าอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นพึงถามเราต่อไป เราจะพยากรณ์อย่างไร จึงจะไม่เป็นผู้กล่าวตามที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวแล้ว แต่เป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง แต่จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรมได้ ทั้งการคล้อยตามวาทะที่มีเหตุผลบางประการจะไม่ถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้”

{๗๖๔} ต่อจากนั้น ท่านพระอนุราธะจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์อยู่ที่กุฏิในป่าไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเป็นอันมากพากันเข้าไปหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยมแล้ว เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัติ ในฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ๑ ย่อมไม่เกิดอีก ๑ ย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๑ ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ ๑ ดังนี้หรือ’เมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกล่าวอย่างนั้นแล้ว ข้าพระองค์ได้ตอบว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลายพระตถาคตผู้ทรงเป็นอุดมบุรุษ ทรงเป็นยอดบุรุษทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยม เมื่อจะทรงบัญญัติข้อนั้น ย่อมทรงบัญญัตินอกจากฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ๑ ย่อมไม่เกิดอีก ๑ ย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๑ ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ ๑’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนั้นแล้ว พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวว่า ‘ภิกษุรูปนี้คงเป็นพระใหม่บวชได้ไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระ แต่โง่เขลา ไม่ฉลาด’ จึงครั้งนั้นพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้กล่าวรุกรานข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และเป็นผู้โง่เขลา แล้วพากันลุกจากอาสนะหลีกไป

เมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นหลีกไปแล้วไม่นาน ข้าพระองค์ได้มีความคิดว่า ‘ถ้าอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นพึงถามเราต่อไป เราจะพยากรณ์อย่างไร จึงจะไม่เป็นผู้กล่าวตามที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวแล้ว แต่เป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง แต่จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรมได้ ทั้งการคล้อยตามวาทะที่มีเหตุผลบางประการจะไม่ถึงฐานะอันวิญญูชนจะติเตียนเอาได้”

{๗๖๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

ท่านพระอนุราธะกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...

{๗๖๖} “ดูก่อนอนุราธะ เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดีอนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี รูปนั้นทั้งหมดเธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา' เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณนั้นทั้งหมด เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบ

ตามเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของ เรา’ ดูก่อนอนุราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย ทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขาร ทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้{๗๖๗} ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นรูปว่าเป็นสัตว์หรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณว่าเป็นสัตว์หรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๖๘} “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นว่าสัตว์มีในรูปหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์เป็นอย่างอื่นจากรูปหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์มีในเวทนาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์เป็นอย่างอื่นจากเวทนาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์มีในสัญญาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์เป็นอย่างอื่นจากสัญญาหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์มีในสังขารหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์เป็นอย่างอื่นจากสังขารหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์มีในวิญญาณหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เธอย่อมเห็นว่า สัตว์เป็นอย่างอื่นจากวิญญาณหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๖๙} “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นว่า รูปเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นสัตว์อย่างนั้นหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๗๐} “ดูก่อนอนุราธะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมเห็นว่า สัตว์นี้ไม่มีรูป... ไม่มีเวทนา... ไม่มีสัญญา... ไม่มีสังขาร... ไม่มีวิญญาณ อย่างนั้นหรือ”“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอนุราธะ ก็โดยที่จริง โดยที่แท้ เธอจะค้นหาสัตว์บุคคลในขันธ์๕ เหล่านี้ในปัจจุบันไม่ได้เลย ควรแลหรือที่เธอจะพยากรณ์ว่า ‘พระตถาคตทรงเป็นอุดมบุรุษ เป็นยอดบุรุษ ทรงบรรลุถึงธรรมที่ควรบรรลุชั้นเยี่ยมแล้ว เมื่อจะบัญญัติ ย่อมบัญญัตินอกจากฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ๑ ย่อมไม่เกิดอีก ๑ ย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๑ ย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ ๑ ”

“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ถูกละ ๆ อนุราธะ ทั้งเมื่อก่อนและทั้งบัดนี้ เราย่อมบัญญัติเฉพาะ ทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้น”

๓. ปฐมสารีปุตตโกฏฐิตสูตร

ว่าด้วยพระโกฏฐิตะถามปัญหาพระสารีบุตร สูตรที่ ๑

{๗๗๑} [๔๑๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิตะอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น ท่านพระมหาโกฏฐิตะออกจากที่หลีกเร้นแล้วได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนพระสารีบุตร สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกหรือ”ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัญหานี้เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีกหรือ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มีหรือหนอ”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ แม้ปัญหานี้ก็เป็นปัญหาที่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์อีกเหมือนกัน”“ดูก่อนท่านผ้มีอายุ สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ”