๒. อัฏฐสตปริยายสูตร เล่ม ๑๘

ดูก่อนสิวกะ เวทนาบางอย่างมีเสมหะเป็นสมุฏฐานก็มี .. มีลมเป็นสมุฏฐานก็มี ... มีสมุฏฐานรวมกันก็มี ... เกิดจากการเปลี่ยนฤดูก็มี ... ย่อมเกิด จาการรักษาตัวไม่สม่ำเสมอก็มี ... เกิดจากการถูกทำร้ายก็มี .. เวทนาบางอย่างเกิดจากผลของกรรมก็มี ย่อมเกิดขึ้นในโลกนี้ ข้อที่เวทนาบางอย่างซึ่งเกิดจากผลของกรรมเกิดขึ้นในโลกนี้นั่น บุคคลพึงทราบได้เองอย่างนี้บ้าง เป็นสัจจสมมติของชาวโลกบ้าง ในข้อนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุคคลนี้ได้เสวยสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขม-สุขเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาทั้งมวลนั้นมีการทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ’

สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมแล่นไปสู่สิ่งที่รู้ด้วยตนเองและแล่นไปสู่สิ่งที่เป็นสัจจสมมติในโลก เพราะฉะนั้น เราจึงกล่าวว่าเป็นความผิดของสมณพราหมณ์เหล่านั้น”{๔๒๘} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว โมฬิยสิวกปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญพระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ขอท่านพระโคดมโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

{๔๒๙} เรื่องดี ๑ เสมหะ ๑ ลม ๑ ดี เสมหะ และลมรวม

กัน ๑ ฤดู ๑ รักษาตัวไม่สมํ่าเสมอ ๑ ถูกทำร้าย ๑

รวมเป็น ๘ ทั้งผลของกรรม

๒. อัฎฐสตปริยายสูตร

ว่าด้วยพระพุทธองค์ทรงแสดงประเภทแห่งเวทนา

{๔๓๐} [๒๗๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายอันมีเหตุผล ๑๐๘ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น ก็ธรรมบรรยาย

อันมีเหตุผล ๑๐๘ เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ เราได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่ง ถึงเวทนา ๓ เวทนา ๔ เวทนา ๕ เวทนา ๖ เวทนา ๑๘ เวทนา ๓๖ เวทนา ๑๐๘ เราก็ได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่ง

{๔๓๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนา ๒ เป็นไฉน คือ เวทนาทางกาย ๑ เวทนาทางใจ ๑ เหล่านี้เราเรียกว่าเวทนา ๒

{๔๓๒} ก็เวทนา ๓ เป็นไฉน คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ เหล่านี้เรียกว่าเวทนา ๓

{๔๓๓} ก็เวทนา ๕ เป็นไฉน คือ สุขินทรีย์ (อินทรีย์คือสุขเวทนา) ๑ ทุกขินทรีย์ (อินทรีย์คือทุกขเวทนา) ๑ โสมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์คือโสมนัสสเวทนา) ๑ โทมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์คือโทมนัสสเวทนา) ๑ อุเปกขินทรีย์ (อินทรีย์คืออุเบกขาเวทนา) ๑ เหล่านี้เราเรียกว่าเวทนา ๕

{๔๓๔} ก็เวทนา ๖ เป็นไฉน คือ จักขุสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส) ๑ โสตสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัส) ๑ ฆานสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัส) ๑ ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัส) ๑ กายสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัส) ๑ มโนสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัส)๑ เหล่านี้เราเรียกว่าเวทนา ๖{๔๓๕} ก็เวทนา ๑๘ เป็นไฉน คือ เวทนาที่สหรคต (เกิดร่วม) ด้วยโสมนัส ๖ เวทนาที่สหรคตด้วยโทมนัส ๖ เวทนาที่สหรคตด้วยอุเบกขา ๖ เหล่านี้เราเรียกว่าเวทนา ๑๘

{๔๓๖} ก็เวทนา ๓๖ เป็นไฉน คือ เคหสิตโสมนัส (โสมนัสอิงเรือนคือกามคุณ) ๖ เนกขัมมสิตโสมนัส (โสมนัสอิงเนกขัมมะ) ๖ เคหสิตโทมนัส (โทมนัสอิงเรือน) ๖ เนกขัมมสิตโทมนัส (โทมนัสอิงเนกขัมมะ) ๖ เคหสิตอุเบกขา (อุเบกขาอิงเรือน) ๖ เนกขัมมสิตอุเบกขา (อุเบกขาอิงเนกขัมมะ) ๖ เหล่านี้เราเรียกว่าเวทนา ๓๖

{๔๓๗} ก็เวทนา ๑๐๘ เป็นไฉน คือ เวทนาที่เป็นอดีต ๓๖ ที่เป็นอนาคต ๓๖ ที่เป็นปัจจุบัน ๓๖ เหล่านี้เราเรียกว่าเวทนา ๑๐๘ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือธรรมบรรยายอันมีเหตุผล ๑๐๘”

๓. อัญญตรภิกขุสูตร

ว่าด้วยภิกษุทูลถามเรื่องเวทนา

{๔๓๘} [๒๗๑] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวทนาเป็นไฉนหนอ ความเกิดแห่งเวทนาเป็นไฉน ข้อปฏิบัติที่ทำให้ถึงความเกิดแห่งเวทนาเป็นไฉน ความดับแห่งเวทนาเป็นไฉน ข้อปฏิบัติที่ทำให้ถึงความดับแห่งเวทนาเป็นไฉน อะไรเป็นคุณแห่งเวทนา อะไรเป็นโทษแห่งเวทนา อะไรเป็นอุบายเครื่องสลัดออกแห่งเวทนา”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ เหล่านี้คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ นี้เราเรียกว่าเวทนาเพราะผัสสะเกิด เวทนาจึงเกิด ตัณหาเป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้ถึงความเกิด แห่งเวทนา เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติที่ทำให้ถึงความดับแห่งเวทนา สุขโสมนัสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยเวทนา นี้เป็นคุณแห่งเวทนา เวทนาที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งเวทนา การกำจัด การละฉันทราคะในเวทนาได้ นี้เป็นอุบายเครื่องสลัดออกแห่งเวทนา”