พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย อสังขตสังยุตต์ · วรรคที่ ๑
๑. กายคตาสติสูตร เล่ม ๑๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๗๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๑ ในวรรคที่ ๑มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค อสังขตสังยุตต์ วรรคที่ ๑ กายคตาสติสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๔๖๕–๔๖๖
๙. อสังขตสังยุต
๑. ปฐมวรรค
๑. กายคตาสติสูตร
ว่าด้วยอสังขตะและทางให้ถึงอสังขตะ
{๖๗๔} [๓๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตะ และทางที่จะให้ถึงอสังขตะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตะเป็นไฉน คือ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่าอสังขตะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉนคือ กายคตาสติ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดังนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจอันใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์ผู้เอ็นดูจะพึงทำเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสาวก กิจอันนั้นเราก็ทำแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย”
- ๑อสังขตะ สิ่งที่ปัจจัยมิได้ปรุงแต่งกระทำขึ้น ธรรมที่ไม่เกิดจากเหตุปัจจัย (นัย สํ.สฬา.อ. ๑๗๓) โดยทั่วไปหมายถึงพระนิพพาน ในที่นี้ได้แก่ ความสิ้นราคะ โทสะ โมหะ
๒. สมถวิปัสสนาสูตร
{๖๗๕} [๓๖๗] “... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตะและทางที่จะให้ถึงอสังขตะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตะเป็นไฉน คือ ความสิ้นราคะความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่าอสังขตะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือสมถะและวิปิสสนา นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...”
๓. สวิตักกสวิจารสูตร
{๖๗๖} [๓๖๘] “... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือสมาธิที่มีทั้งวิตกทั้งวิจาร สมาธิที่ไม่มีวิตก มีแต่วิจาร สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกทั้งวิจาร นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...”
๔. สุญญตสมาธิสูตร
{๖๗๗} [๓๖๙] “... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือสุญญตสมาธิ อนิมิตตสมาธิ อัปปณิหิตสมาธิ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...”
- ๑สมาธิที่มีทั้งวิตกทั้งวิจาร ได้แก่ สมาธิระดับปฐมฌาน สมาธิที่ไม่มีวิตก มีแต่วิจาร ได้แก่ สมาธิระดับทุติยฌาน ตามหลักการจัดฌาน ๕ หมวด (ปัญจกนัย) สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกทั้งวิจาร ได้แก่สมาธิที่เหลือ หรือสมาธิระดับตติยฌานเป็นต้นไป (ที.ปา.อ. ๑๙๙)
- ๒สุญญตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นความว่างจากกิเลสมีราคะเป็นต้นเป็นอารมณ์ ได้แก่ สมาธิในวิปัสสนาที่ให้ถึงความหลุดพ้นด้วยกำหนดอนัตตลักษณะ อนิมิตตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นธรรมไม่มีนิมิตเพราะไม่มีกิเลสเหตุก่อนิมิตเป็นอารมณ์ ได้แก่ สมาธิในวิปัสสนาอันให้ถึงความหลุดพ้นด้วยกำหนดอนิจจลักษณะ อัปปณิหิตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นธรรมไม่มีความตั้งปรารถนาเพราะปราศจากกิเลสเหตุให้ปรารถนามีราคะเป็นต้นเป็นอารมณ์ ได้แก่ สมาธิในวิปัสสนาอันให้ถึงความหลุดพ้นด้วยกำหนดทุกขลักษณะ (นัย วิ.อ. ๑/๕๓๕. ที.ปา.อ. ๑๙๙)
จบ ๑. กายคตาสติสูตร