พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย เวทนาสังยุต · รโหคตวรรค
๑. รโหคตสูตร เล่ม ๑๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๓๙๑–๓๙๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในรโหคตวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค เวทนาสังยุต รโหคตวรรค รโหคตสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๙ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๘ หน้า ๒๙๔–๒๙๖
๒. รโหคตวรรค
๑. รโหคตสูตร
ว่าด้วยเวทนา ๓ หมายถึงสังขารเป็นของไม่เที่ยง
{๓๙๑} [๒๕๙] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อข้าพระองค์ปลีกตัวอยู่ในที่เร้น ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนา ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ไว้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหมายถึงอะไรหนอ จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า
‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ถูกแล้ว ๆ ภิกษุ เรากล่าวเวทนาไว้ ๓ เหล่านี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา เรากล่าวเวทนา ๓ เหล่านี้ไว้จริง ดูก่อนภิกษุ เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใด อย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุ ก็เราหมายเอาความที่สังขารทั้งหลายนั่นเองไม่เที่ยง จึงกล่าวคำนี้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุ ก็เราหมายเอาความที่สังขารทั้งหลายนั่นแลมีความสิ้นไป มีความเสื่อมไป มีความคลายไป มีความดับไป มีความแปรผันไปเป็นธรรมดาจึงกล่าวคำนี้ว่า ‘การเสวยอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นทุกข์’ ดังนี้{๓๙๒} ดูก่อนภิกษุ ก็ในลำดับนั้นแล เราได้กล่าวความดับสนิทแห่งสังขารทั้งหลายโดยลำดับ คือ เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌาน วาจาย่อมดับ เมื่อเข้าทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมดับ เมื่อเข้าตติยฌาน ปีติย่อมดับ เมื่อเข้าจตุตถฌาน
ลมอัสสาสปัสสาสะ (ลมหายใจเข้า-ออก) ย่อมดับ เมื่อเข้าอากาสานัญจายตนณาน รูปสัญญาย่อมดับ เมื่อเข้าวิญญาณัญจายตนฌาน อากาสานัญจายตน สัญญาย่อมดับ เมื่อเข้าอากิญจัญญายตนฌาน วิญญาณัญจายตน สัญญาย่อมดับ เมื่อเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน อากิญจัญญายตน สัญญาย่อมดับ เมื่อเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ สัญญาและเวทนาย่อมดับ ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้วย่อมดับ{๓๙๓} ดูก่อนภิกษุ ก็ในลำดับนั้นแล เราได้กล่าวความสงบแห่งสังขารทั้งหลายโดยลำดับ คือ เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌาน วาจาย่อมสงบ เมื่อเข้าทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมสงบ ... เมื่อเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ สัญญาและเวทนาย่อมสงบ ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้วย่อมสงบ
{๓๙๔} ดูก่อนภิกษุ ปัสสัทธิ ๖ เหล่านี้ คือ เมื่อภิกษุเข้าปฐมฌาน วาจาย่อมระงับ เมื่อเข้าทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมระงับ เมื่อเข้าตติยฌาน ปีติย่อมระงับ เมื่อเข้าจตุตถฌาน ลมอัสสาสปัสสาสะย่อมระงับ เมื่อเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ สัญญาและเวทนาย่อมระงับ ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้วย่อมระงับ”
- ๑อากาสานัญจายตนฌาน หมายถึงฌานที่กำหนดอากาศคือช่องว่างอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ วิญญาณัญจายตนฌาน หมายถึงฌานที่กำหนดวิญญาณคือสภาพจิตอันหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ อากิญจัญญายตนฌาน หมายถึงฌานที่กำหนดภาวะอันไม่มีอะไรหรือมีแต่ความว่างเป็นอารมณ์ ซึ่งเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า สัญญัคคะ ที่สุดแห่งสัญญา เพราะเป็นภาวะสุดท้ายของการมีสัญญาหรือเป็นที่สุดแห่งสมาบัติที่ต้องบำเพ็ญเพียรได้มาในฝ่ายโลกิยะ กล่าวคือ เมื่อบรรลุฌานขั้นนี้แล้ว ขั้นต่อไปก็จะเข้าถึงอรูปฌาน ๔ ขั้นสุดท้ายคือเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ซึ่งเป็นภาวะที่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ หรือเข้าถึงนิโรธสมาบัติ คือภาวะที่ดับสัญญาและเวทนา เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน หมายถึงฌานที่เข้าถึงภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ทั้ง ๔ นี้เรียกว่า อรูปฌาน ๔ {นัย ที.ปา. (แปล) /๑๑/๓๔๓,๓๔๔/๓๗๑-๓๗๓, ที.สี.อ. ๓๐๘}
- ๒สัญญาเวทยิตนิโรธ การดับสัญญาและเวทนา เป็นวิโมกข์ที่สูงเยี่ยมเพราะนามขันธ์ ๔ บริสุทธิ์ คือพรากพ้นออกจากปัจจนียธรรม (ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์) อย่างเต็มที่ (ที.ม.อ.๑๑๓)
๒. ปฐมอากาสสูตร
ว่าด้วยเวทนา ๓ เปรียบเหมือนลมพัดอยู่ในอากาศ สูตรที่ ๑
{๓๙๕} [๒๖๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอากาศมีลมหลายชนิดพัดอยู่ คือ ลมตะวันออกพัดบ้าง ลมตะวันตกพัดบ้าง ลมเหนือพัดบ้าง ลมใต้พัดบ้าง ลมมีฝุ่นพัดบ้าง ลมไม่มีฝุ่นพัดบ้าง ลมหนาวพัดบ้าง ลมร้อนพัดบ้าง ลมอ่อนพัดบ้าง ลมแรงพัดบ้าง แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกายนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีเวทนาหลายอย่างเกิดขึ้น คือ มีสุขเวทนาเกิดขึ้นบ้าง มีทุกขเวทนาเกิดขึ้นบ้าง มีอทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้นบ้าง”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้วจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า
{๓๙๖} เปรียบเหมือนในอากาศมีลมมากมายหลายชนิดพัดอยู่
คือ ลมตะวันออกบ้าง ลมตะวันตกบ้าง ลมเหนือบ้าง
ลมใต้บ้าง ลมมีฝุ่นบ้าง ลมไม่มีฝุ่นบ้าง ลมหนาวบ้าง
ลมร้อนบ้าง ลมอ่อนบ้าง ลมแรงบ้าง ฉันใด
ในกายนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมมีเวทนาเกิดขึ้น คือ
สุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง
เมื่อใด ภิกษุมีความเพียร รู้ตัวเข้านิโรธอยู่ เมื่อนั้น
เธอผู้เป็นบัณฑิตย่อมกำหนดรู้เวทนาได้ทุกอย่าง
ภิกษุนั้นครั้นกำหนดรู้เวทนาแล้ว ย่อมเป็นผู้หา
อาสวะมิได้ในปัจจุบัน ตั้งอยู่ในธรรม ถึงที่สุดเวทนา
เพราะกายแตกไป ย่อมไม่เข้าถึงการนับว่า ‘เป็นผู้กำหนัด
ขัดเคือง เป็นผู้หลง’ ดังนี้
จบ ๑. รโหคตสูตร