๖. อนันเตวาสิกานาจริยสูตร เล่ม ๑๘

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ทั้งในรูป ทั้งในจักขุวิญญาณ ทั้งในจักขุสัมผัส ทั้งในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโน ทั้งในธรรมารมณ์ ทั้งในมโนวิญญาณ ทั้งในมโนสัมผัส ทั้งในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นปฏิปทาอันเป็นอุปการะแก่นิพพาน”

๖. อนันเตวาสิกสูตร

ว่าด้วยพรหมจรรย์ไม่มีอันเตวาสิกไม่มีอาจารย์

{๒๓๖} [๑๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้อันไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิกมี

อาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญ ส่วนภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นสุขสำราญ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีอันเตวาสิกมีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ไม่สำราญอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามคือความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ อกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอาจารย์’ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามคือความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเพราะฟังเสียงด้วยโสตะ

... เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา ... เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน อกุศลธรรมเหล่านั้น ย่อมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้นเพราะอกุศลธรรมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอาจารย์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิกมีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ไม่สำราญอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

{๒๓๗} ก็ภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นสุขสำราญอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามคือความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นไม่สิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามไม่สิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้นเหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้ไม่มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามไม่ครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้ไม่มีอาจารย์’

ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามคือความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเพราะฟังเสียงด้วยโสตะ ... เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา ... เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นไม่สิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามไม่สิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้ไม่มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามไม่ครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้ไม่มีอาจารย์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิกไม่มีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นสุขสำราญอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอยู่ประพฤติพรหมจรรย์อันไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ดังนี้ ภิกษุผู้มีอันเตวาสิกมีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญ ส่วนภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นสุขสำราญ ดังนี้แล”

๗. กิมัตถิยพรหมจริยสูตร

ว่าด้วยการประพฤติพรหมจรรณ์พื่ออะไร

{๒๓๘} [๑๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงถามเธอทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลายพวกท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระสมณโคดมเพื่อประโยชน์อะไร’ เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้พึงตอบพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกเราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์’

ก็ถ้าพวกเขาพึงถามพวกเธอต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ก็ทุกข์ที่ท่านทั้งหลายอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระสมณโคดมเพื่อกำหนดรู้นั้นเป็นไฉน’ เธอทั้งหลายพึงตอบพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกเราอยู่ประพฤติ พรหมจรรย์ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์คือจักษุ ทุกข์คือรูป ทุกข์