๓. ปริหานสูตร เล่ม ๑๘

โดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ก็แลท่านพระมาลุกยบุตรได้เป็นอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย

๓. ปริหานธัมมสูตร

ว่าด้วยการเสื่อมจากกุศลธรรม

{๑๔๐} [๙๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปริหานธรรม อปริหานธรรม และอภิภายตนะ ๖ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปริหานธรรมย่อมมีอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ ถ้าภิกษุให้กิเลสนั้นอยู่อาศัย ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้หายไปเสีย ข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นปริหานธรรม’

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลาย ที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... เพราะได้สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะได้ลิ้มรสด้วยชิวหา... เพราะได้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะได้รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน ถ้าภิกษุให้กิเลสนั้นอยู่อาศัย ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้หมดไป ไม่ให้หายไปเสียข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นปริหานธรรม’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปริหานธรรมย่อมมีอย่างนี้แล

ว่าด้วยความไม่เสื่อมจากกุศลธรรม

{๑๔๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็อปริหานธรรมย่อมมีอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ ถ้าภิกษุไม่ให้กิเลสนั้นอยู่อาศัย ละบรรเทา ทำให้หมดไป ให้หายไปเสีย ข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘เราย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นอปริหานธรรม’ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... เพราะได้สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะได้ลิ้มรสด้วยชิวหา ...เพราะได้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะได้รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน ถ้าภิกษุไม่ให้กิเลสนั้นอยู่อาศัย ละ บรรเทา ทำให้หมดไป ให้หายไปเสีย ข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘เราย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นอปริหานธรรม’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อปริหานธรรมย่อมมีอย่างนี้แล

ว่าด้วยอภิภายตนะ ๖

{๑๔๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อภิภายตนะ ๖ เป็นไฉน คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ ข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘อายตนะนี้เราครอบงำแล้ว เพราะอายตนะนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นอภิภายตนะ’ ... ...

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่มีความดำริแล่นไป เป็นฝ่ายสังโยชน์ ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุในศาสนานี้เพราะได้รู้แจ้ง

ธรรมารมณ์ด้วยมโน ข้อนั้นภิกษุพึงทราบว่า ‘อายตนะนี้เราครอบงำแล้ว เพราะอภิภายตนะนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นอภิภายตนะ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายตนะเหล่านี้เรากล่าวว่าอภิภายตนะ ๖”

๔. ปมาทวิหารีสูตร

ว่าด้วยผู้อยู่ด้วยความประมาทและไม่ประมาท

{๑๔๓} [๙๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภิกษุผู้อยู่ด้วยความประมาทและภิกษุผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาทแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้อยู่ด้วยความประมาทอย่างไร คือ เมื่อภิกษุไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ จิตย่อมแส่ไปในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ เมื่อภิกษุมีจิตแส่ไปแล้ว ปราโมทย์ก็ไม่มี เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติก็ไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิก็ไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี ภิกษุนั้นก็อยู่ลำบาก จิตของภิกษุผู้มีความลำบากย่อมไม่ตั้งมั่น เมื่อจิตไม่ตั้งมั่น ธรรมทั้งหลายก็ไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ ภิกษุนั้นก็ถึงความนับว่า ‘เป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท’เมื่อภิกษุไม่สำรวมโสตินทรีย์ ... ฆานินทรีย์ ... ชิวหินทรีย์ ... กายินทรีย์ ... เมื่อภิกษุไม่สำรวม มนินทรีย์อยู่ จิตย่อมแส่ไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน เมื่อภิกษุมีจิตแส่ไปแล้ว ปราโมทย์ก็ไม่มี เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติก็ไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิก็ไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี ภิกษุนั้นก็อยู่ลำบาก จิตของภิกษุผู้มีความลำบากย่อมไม่ตั้งมั่น เมื่อจิตไม่ตั้งมั่น ธรรมทั้งหลายก็ไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ ภิกษุนั้นก็ถึงความนับว่า ‘เป็นผู้อยู่ด้วยความประมาท’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้อยู่ด้วยความประมาทอย่างนี้แล