กิมิลสูตร เล่ม ๑๙

ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก ... ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก” ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นคุณที่สงบ ... ให้อันตรธานสงบไปโดยพลัน”

๑๐. กิมิลสูตร

ว่าด้วยการเจริญอานาปานสติสมาธิ

{๑๓๕๕} [๙๘๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ป่าไผ่ใกล้เมืองกิมิลา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านพระกิมิละว่า “ดูก่อนกิมิละ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระกิมิละได้นิ่งอยู่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านพระกิมิละเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนกิมิละ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก”

{๑๓๕๖} แม้ครั้งที่ ๒ ... แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระกิมิละก็นิ่งอยู่

{๑๓๕๗} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นกาลอันสมควรแล้วที่พระองค์จะพึงตรัสบอกถึงอานาปานสติสมาธิ ข้าแต่พระสุคตเจ้า เป็นกาลอันสมควรแล้วที่พระองค์จะพึงตรัสบอกถึงอานาปานสติสมาธิ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้นเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากอย่างไร ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก ... ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ย่อมสำเหนียก ว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก ดูก่อนอานนท์ อานาปานสติสมาธิอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

ดูก่อนอานนท์ {๑๓๕๘} สมัยใด ภิกษุเมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้าสั้น เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจออกสั้น ย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวงหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักระงับกายสังขารหายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเรากล่าวซึ่งลมหายใจเข้า และลมหายใจออกว่าเป็นกายอันหนึ่งในบรรดากายทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล อานนท์ สมัยนั้น ภิกษุจึงพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้ดูก่อนอานนท์ {๑๓๕๙} สมัยใด ภิกษุย่อมสำเหนียกว่าเราจักกำหนดรู้ปีติหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักกำหนดรู้ปีติหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักกำหนดรู้สุขหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักกำหนดรู้สุขหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งจิตตสังขารหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักกำหนด

รู้จิตตสังขารหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักระงับจิตตสังขารหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักระงับจิตตสังขารหายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าเรากล่าวซึ่งมนสิการด้วยดีซึ่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกว่าเป็นเวทนาอันหนึ่งในบรรดาเวทนาทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล อานนท์ สมัยนั้น ภิกษุจึงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้

ดูก่อนอานนท์ {๑๓๖๐} สมัยใด ภิกษุย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักรู้แจ้งซึ่งจิตหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักยังจิตให้บันเทิงหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักยังจิตให้บันเทิงหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักตั้งจิตไว้มั่นหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักปล่อยจิตหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักปล่อยจิตหายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเราไม่กล่าวซึ่งการเจริญอานาปานสติสมาธิสำหรับผู้มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นแล อานนท์

สมัยนั้น ภิกษุจึงพิจารณาเห็นจิตในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้ดูก่อนอานนท์ สมัยใด {๑๓๖๑} ภิกษุย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นว่า ไม่เที่ยงหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นวิราคะหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นวิราคะหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นนิโรธหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นนิโรธหายใจออก ย่อมสำเหนียกว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ย่อมสำเหนียกว่าเรา

จักพิจารณาเห็นปฏินิสัคคะหายใจออก สมัยนั้น ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้ เธอเห็นการละอภิชฌาและโทมนัสนั้นด้วยปัญญา จึงวางเฉยเสีย ได้เป็นอย่างดี เพราะฉะนั้นแล อานนท์ สมัยนั้น ภิกษุจึงพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ได้{๑๓๖๒} ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนมีกองดินใหญ่อยู่ที่สี่แยกทางใหญ่ ถ้าเกวียนหรือรถผ่านมาทางทิศตะวันออก ก็ย่อมกระทบกองดินนั้น ถ้าผ่านมาทางทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ก็ย่อมกระทบกองดินนั้นเหมือนกัน ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ก็ดี พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ก็ดี พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ก็ดี พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ก็ดี ย่อมจะกำจัดอกุศลธรรมอันเลวทรามนั้นเสียได้”

จบ เอกธัมมวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เอกธัมมสูตร ๒. โพชฌงคสูตร

๓. สุทธิกสูตร ๔. ปฐมผลสูตร

๕. ทุติยผลสูตร ๖. อริฏฐสูตร

๗. มหากัปปินสูตร ๘. ปทีโปปมสูตร

๙. เวสาลีสูตร ๑๐. กิมิลสูตร

๒. ทุติยวรรค

๑. อิจฉานังคลสูตร

ว่าด้วยธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระอริยะ

{๑๓๖๓} [๙๘๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ไพรสณฑ์ชื่ออิจฉานังคละ ใกล้อิจฉานังคลนคร ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนาจะปลีกตัวเร้นอยู่สักสามเดือน ใคร ๆ ไม่พึงเข้ามาหาเรา เว้นแต่ภิกษุผู้นำบิณฑบาตมาให้รูปเดียว”

ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ไม่มีใคร ๆ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า เว้นแต่ภิกษุผู้นำบิณฑบาตมาถวายรูปเดียว

{๑๓๖๔} ครั้นต่อมาล่วงสามเดือนนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่เร้นแล้วตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกจะพึงถามเธอทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมอยู่จำพรรษาด้วยวิหารธรรมข้อไหนมาก’ เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วพึงตอบพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่จำพรรษาด้วยสมาธิอันสัมปยุตด้วยอานาปานสติมาก’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๑๓๖๕} เรามีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก เมื่อหายใจเข้ายาวอยู่ ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาวอยู่ ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว เมื่อหายใจเข้าสั้นอยู่ ก็รู้ชัดหายใจเข้าสั้น เมื่อหายออกสั้นอยู่ก็รู้ชัดว่าหายใจออกสั้น ย่อมรู้ชัดว่าเราจักรู้แจ้งกองลมทั้งปวงหายใจเข้า ... (ความพิสดารเหมือนเอกธัมมสูตรข้างต้น) ย่อมรู้ชัดว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า ย่อมรู้ชัดว่าเราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจออก{๑๓๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อจะกล่าวให้ถูก พึงกล่าวถึงธรรมใดว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพระอริยะ’ บ้าง ว่า ‘เป็นวิหารธรรมของพรหม’ บ้าง ว่า