๘. คังคาทิเปยยาล เล่ม ๑๙

๘. คังคาเปยยาลวรรค

๑-๑๒. ปาจีนาทิสูตร

ว่าด้วยผู้เจริญอินทรีย์เหมือนแม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีนเป็นต้น

{๑๐๘๒} [๕๔๑-๕๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่นํ้าคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีน บ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด ภิกษุเจริญอินทรีย์ ๕ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน

{๑๐๘๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญอินทรีย์ ๕ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ อย่างไรเล่า ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ย่อมเจริญวิริยินทรีย์... สตินทรีย์... สมาธินทรีย์... ปัญญินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเจริญอินทรีย์ ๕ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน”(พึงขยายเนื้อความอย่างที่กล่าวนี้เป็นตัวอย่าง)

จบ คังคาเปยยาลวรรคที่ ๘

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

วรรคนี้ว่าด้วยการน้อมไปสู่นิพพาน ๖ สูตรแรกอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่ทิศปราจีน ๖ สูตรหลังอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่สมุทร รวมเป็น ๑๒ สูตรแล

(พึงขยายอัปปมาทวรรคให้พิสดาร)

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ตถาคตสูตร ๒. ปทสูตร

๓. กูฏสูตร ๔. มูลคันธสูตร

๕. สารคันธสูตร ๖. ปุปผคันธสูตร

๗. กุฏฐราชสูตร ๘. จันทิมสูตร

๙. สุริยสูตร ๑๐. วัตถสูตร

(พึงขยายพลกรณียวรรคให้พิสดาร)

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. พลสูตร ๒. พีชสูตร

๓. นาคสูตร ๔. รุกขสูตร

๕. กุมภสูตร ๖. สุกสูตร

๗. อากาสสูตร ๘. ปฐมเมฆสูตร

๙. ทุติยเมฆสูตร ๑๐. นาวาสูตร

๑๑.อาคันตุกสูตร ๑๒. นทีสูตร

(พึงขยายเอสนาวรรคให้พิสดาร)

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เอสนาสูตร ๒. วิธาสูตร

๓. อาสวสูตร ๔. ภวสูตร

๕. ทุกขตาสูตร ๖. ขีลสูตร

๗. มลสูตร ๘. นีฆสูตร

๙. เวทนาสูตร ๑๐. ตัณหาสูตร

๑๑. ตสินาสูตร

๑๒. โอฆวรรค

๑ - ๑๐. โอฆาทิสูตร

ว่าด้วยโอฆะ ๓ เป็นต้น

{๑๐๘๔} [๕๕๓-๕๙๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปราคะ ๑ อรูปราคะ ๑ มานะ ๑ อุทธัจจะ ๑ อวิชชา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการนี้แล{๑๐๘๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการนี้แล อินทรีย์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญปัญญินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ เหล่านี้อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการนี้แล”(อินทรีย์ที่อาศัยวิเวกเป็นต้นพึงขยายความออกไปเหมือนมรรคสังยุต)

จบ โอฆวรรคที่ ๑๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โอฆสูตร ๒. โยคสูตร

๓. อุปาทานสูตร ๔. คันถสูตร

๕. อนุสยสูตร ๖. กามคุณสูตร

๗. นีวรณสูตร ๘. ขันธสูตร

๙. โอรัมภาคิยสูตร ๑๐. อุทธัมภาคิยสูตร

๑๓. คังคาเปยยาลวรรค

๑-๑๒. ปาจีนาทิสูตร

ว่าด้วยผู้เจริญอินทรีย์เหมือนแม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีนเป็นต้น

{๑๐๘๖} [๕๙๗-๖๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่นํ้าคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีน หลั่งไปสู่ทิศปราจีน บ่าไปสู่ทิศปราจีน แม้ฉันใด ภิกษุเจริญอินทรีย์ ๕ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน

{๑๐๘๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเจริญอินทรีย์ ๕ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ อย่างไรเล่า ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธินทรีย์อันมีการกำจัดราคะเป็นที่สุด มีการกำจัดโทสะเป็นที่สุด มีการกำจัดโมหะเป็นที่สุด ... ย่อมเจริญปัญญินทรีย์ อันมีการกำจัดราคะเป็นที่สุด มีการกำจัดโทสะเป็นที่สุด มีการกำจัดโมหะเป็นที่สุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเจริญอินทรีย์ ๕ ทำให้มากซึ่งอินทรีย์ ๕ อย่างนี้แล ย่อมเป็นผู้น้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน”

จบ คังคาเปยยาลวรรคที่ ๑๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

วรรคนี้ว่าด้วยการน้อมไปสู่นิพพาน ๖ สูตรแรกอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่ทิศปราจีน ๖ สูตรหลังอุปมาด้วยแม่น้ำไหลไปสู่สมุทร รวมเป็น ๑๒ สูตรแล

(อัปปมาทวรรค พลกรณียวรรค และเอสนาวรรคพึงขยายให้พิสดาร)

๑๗. โอฆวรรค

๑-๑๐. โอฆาทิสูตร

ว่าด้วยโอฆะ ๓ เป็นต้น

{๑๐๘๘} [๖๔๑-๖๕๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปราคะ ๑ อรูปราคะ ๑ มานะ ๑ อุทธัจจะ ๑ อวิชชา ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธัมภาคิยสังโยชน์มี ๕ ประการนี้แล

{๑๐๘๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการ เหล่านี้แล อินทรีย์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธินทรีย์ อันมีการกำจัดราคะเป็นที่สุด มีการกำจัดโทสะเป็นที่สุด มีการกำจัดโมหะเป็นที่สุด ... ย่อมเจริญปัญญินทรีย์อันมีการกำจัดราคะเป็นที่สุด มีการกำจัดโทสะเป็นที่สุด มีการกำจัดโมหะเป็นที่สุด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ อันภิกษุพึงเจริญเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละซึ่งอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการเหล่านี้แล”

จบ โอฆวรรคที่ ๑๗

(อินทรียสังยุตมีส่วนเหมือนในมัคคสังยุต)

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สัญโญชนสูตร ๒. อนุสยสูตร

๓. อัทธานสูตร ๔. อาสวักขยสูตร

๕. ปฐมผลสูตร ๖. ทุติยผลสูตร

๗. ปฐมรุกขสูตร ๘. ทุติยรุกขสูตร

๙. ตติยรุกขสูตร ๑๐. จตุตถรุกขสูตร

จบ อินทริยสังยุตที่ ๔

๕. สัมมัปปธานสังยุต

๑. คังคาเปยยาลวรรค

๑ - ๑๒. ปาจีนาทิสูตร

ว่าด้วยสัมมัปปธาน ๔ เหมือนแม่น้ำคงคาไหลไปสู่ทิศปราจีนเป็นต้น

{๑๐๙๐} [๖๕๑-๖๗๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้ สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ ประการ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารถความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้แล