ภิกขุนีสูตร เล่ม ๑๙

ผาสุก ดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแหละ {๗๑๒} เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่กันเถิด

ดูก่อนอานนท์ ก็อย่างไรเล่า ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ อย่างนี้แล อานนท์ ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ใคร่ต่อการศึกษาจักเป็นผู้เลิศที่สุด”

๑๐. ภิกขุนูปัสสยสูตร

ว่าด้วยผู้มีจิตตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ ย่อมรู้คุณวิเศษ

{๗๑๔} [๓๗๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังที่พำนักของภิกษุณีแห่งหนึ่ง ครั้นแล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล ภิกษุณีหลายรูปเข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นแล้วได้นมัสการ

ท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วจึงกราบเรียนท่านพระอานนท์ว่า

“ข้าแต่พระอานนท์ผู้เจริญมีภิกษุณีมากรูปในธรรมวินัยนี้ที่มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ย่อมรู้คุณวิเศษอันยิ่งอย่างอื่นจากคุณวิเศษก่อน ๆ”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “น้องหญิง ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ๆ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งมีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้น พึงหวังข้อนี้ได้ว่า ‘จักรู้คุณวิเศษอันยิ่งอย่างอื่นจากคุณวิเศษก่อน ๆ ได้” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ยังภิกษุณีเหล่านั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

{๗๑๕} ต่อจากนั้นแล ท่านพระอานนท์เที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเช้านี้ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปยังที่พำนักภิกษุณีแห่งหนึ่ง แล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล ภิกษุณีหลายรูปเข้ามาหาข้าพระองค์ ครั้นแล้วได้นมัสการข้าพระองค์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ได้พูดกะข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่พระอานนท์ผู้เจริญ มีภิกษุณีมากรูปในธรรมวินัยนี้ที่มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ย่อมรู้คุณวิเศษอันยิ่งอย่างอื่นจากคุณวิเศษก่อน ๆ’ เมื่อภิกษุณีทั้งหลายพูดอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ตอบว่า ‘น้องหญิง ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ๆ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งมีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ภิกษุหรือภิกษุณีรูปนั้นพึงหวังข้อนี้ได้ว่า ‘จักรู้คุณวิเศษอันยิ่ง อย่างอื่นจากคุณวิเศษก่อน ๆ ได้’ ดังนี้<*>”{๗๑๖} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ๆ ภิกษุ หรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งมีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ภิกษุหรือภิกษุณี

รูปนั้นพึงหวังข้อนี้ได้ว่า ‘จักรู้คุณวิเศษอันยิ่งอย่างอื่นจากคุณวิเศษก่อน ๆ’ {๗๑๗} สติปัฏฐาน ๔ คืออะไรบ้าง ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ ความเร่าร้อนซึ่งมีกายเป็นอารมณ์เกิดขึ้นในกายก็ดี ความหดหู่แห่งจิตเกิดขึ้นก็ดี จิตฟุ้งซ่านไปในภาษนอกก็ดี ภิกษุนั้นพึงตั้งจิตไว้ให้มั่นในนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อเธอตั้งจิตไว้มั่นในนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อมีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบระงับ เธอมีกายสงบระงับแล้วย่อมเสวยสุข เมื่อเธอมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น เธอพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราตั้งจิตไว้เพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นสำเร็จแก่เราแล้ว บัดนี้เราจะคุมจิตไว้’ ดังนี้ เธอจึงคุมจิตไว้ และไม่ตรึก ไม่ตรอง ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีสติในภายใน มีความสุข’ ดังนี้{๗๑๘} อีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ...

อีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ...

อีกข้อหนึ่ง อานนท์ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ ความเร่าร้อนซึ่งมีธรรมเป็นอารมณ์เกิดขึ้นในกายก็ดี ความหดหู่แห่งจิตเกิดขึ้นก็ดี จิตฟุ้งซ่านไปในภายนอกก็ดี ภิกษุนั้นพึงตั้งจิตไว้ให้มั่นในนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อเธอตั้งจิตไว้มั่นในนิมิตอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อมีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบระงับ เธอมีกายสงบระงับแล้วย่อมเสวยสุข เมื่อเธอมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น เธอพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราตั้งจิตไว้เพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นสำเร็จแก่เราแล้ว บัดนี้เราจะคุมจิตไว้’ ดังนี้ เธอจึงคุมจิตไว้ และไม่ตรึก

ไม่ตรอง ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีสติในภายใน มีความสุข’ ดังนี้ ดูก่อนอานนท์ ภาวนาย่อมมีเพราะตั้งจิตไว้ด้วยประการฉะนี้แล

ดูก่อนอานนท์ {๗๑๙} ก็ภาวนาย่อมมีเพราะไม่ตั้งจิตไว้ในภายนอกอย่างไร คือ ภิกษุมิได้ตั้งจิตไว้ในภายนอก ย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตอันเรามิได้ตั้งไว้ในภายนอก’ ในลำดับนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่ได้ฟุ้งซ่านไปข้างหลังและข้างหน้าพ้นแล้ว มิได้ตั้งอยู่’ แต่ว่าในกาลนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘เราพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ มีความสุขอยู่’ ดังนี้ดูก่อนอานนท์ {๗๒๐} ภิกษุมิได้ตั้งจิตไว้ในภายนอก ย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตอันเรามิได้ตั้งไว้ในภายนอก’ ในลำดับนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่ได้ฟุ้งซ่านไปข้างหลังและข้างหน้า พ้นแล้ว มิได้ตั้งอยู่’ แต่ว่าในกาลนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า

‘เราย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ มีความสุขอยู่’ ดังนี้ดูก่อนอานนท์ {๗๒๑} ภิกษุมิได้ตั้งจิตไว้ในภายนอก ย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตอันเรา มิได้ตั้งไว้ในภายนอก<*> ในลำดับนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่ได้ฟุ้งซ่านไปข้างหลังและข้างหน้า พ้นแล้ว มิได้ตั้งอยู่’ แต่ว่าในกาลนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘เราย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ มีความสุขอยู่’ ดังนี้ดูก่อนอานนท์ {๗๒๒} ภิกษุมิได้ตั้งจิตไว้ในภายนอก ย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตอันเรา มิได้ตั้งไว้ในภายนอก’ ในลำดับนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่ได้ฟุ้งซ่านไปข้างหลังและข้างหน้า พ้นแล้ว มิได้ตั้งอยู่’ แต่ว่าในกาลนั้น เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘เราย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ มีความสุขอยู่’ ดังนี้ ดูก่อนอานนท์ ภาวนาย่อมมีเพราะมิได้ตั้งจิตไว้อย่างนี้แล{๗๒๓} ดูก่อนอานนท์ ภาวนาย่อมมีเพราะตั้งจิตไว้เราแสดงแล้ว ภาวนาย่อมมีเพราะไม่ตั้งจิตไว้เราก็แสดงแล้วด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนอานนท์ กิจ

อันใดอันศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์ผู้อนุเคราะห์ มุ่งความอนุเคราะห์จะพึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจอันนั้นเรากระทำแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดูก่อนอานนท์ นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท อย่าได้มีความร้อนใจในภายหลัง นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อัมพปาลิวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัมพปาลิสูตร ๒. สติสูตร

๓. ภิกขุสูตร ๔. สาลสูตร

๕. อกุสลราสิสูตร ๖. สกุณัคฆีสูตร

๗. มักกฏสูตร ๘. สูทสูตร

๙. คิลานสูตร ๑๐. ภิกขุนูปัสสยสูตร

๒. นาลันทวรรค

๑. มหาปุริสสูตร

ว่าด้วยความหมายของคำว่ามหาบุรุษ

{๗๒๔} [๓๗๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ มหาบุรุษ’ ดังนี้ บุคคลจะเป็นมหาบุรุษได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”

{๗๒๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราเรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว เราไม่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตยังไม่หลุดพ้น

ดูก่อนสารีบุตร ก็บุคคลเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายพราะ<*> ไม่ถือมั่น ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนสารีบุตร บุคคลเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้แล เราเรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว เราไม่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิตยังไม่หลุดพ้น”