วิภังคสูตร เล่ม ๑๙

๑๐. วิภังคสูตร

ว่าด้วยวิธีเจริญอิทธิบาท ๔

{๑๑๗๙} [๘๓๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ อันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมากมีอานิสงส์มาก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อิทธิบาท ๔ อันภิกษุเจริญแล้วอย่างไรทำให้มากแล้วอย่างไร จึงมีผลมากมีอานิสงส์มาก คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘ฉันทะของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่ออบรมจิตให้สว่างอยู่ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดังนี้ว่า ‘วิมังสาของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีจิตเปิดเผยไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่

{๑๑๘๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ฉันทะที่หย่อนเกินไปเป็นไฉน คือ ฉันทะที่ประกอบด้วยความเกียจคร้าน สัมปยุตด้วยความเกียจคร้าน นี้เรียกว่าฉันทะที่หย่อนเกินไป

{๑๑๘๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ฉันทะที่ถูกประคองเกินไปเป็นไฉน คือ ฉันทะที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ นี้เรียกว่าฉันทะที่ถูกประคองเกินไป

{๑๑๘๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ฉันทะที่หดหู่ในภายในเป็นไฉน คือ ฉันทะที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ สัมปยุตด้วยถีนมิทธะ นี้เรียกว่าฉันทะที่หดหู่ในภายใน

{๑๑๘๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ฉันทะที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอกเป็นไฉน คือ ฉันทะที่ฟุ้งซ่านไปพล่านไปปรารภกามคุณ ๕ ในภายนอก นี้เรียกว่าฉันทะที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก

{๑๑๘๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น’ อย่างไร คือ ความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอันภิกษุในธรรมวินัยนี้ยึดไว้ดีแล้ว ทำไว้ในใจดีแล้ว ทรงไว้ดีแล้ว รู้ตลอดดีแล้วด้วยปัญญา {๑๑๘๕} ภิกษุชื่อว่ามีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น’ อย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุมีความสำคัญอยู่ว่า ‘เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น’ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณากายนี้นั่นแหละ เบื้องบนแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ

มูตร’ภิกษุชื่อว่ามีความสำคัญอยู่ว่า ‘เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น’ อย่างนี้แล

{๑๑๘๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุมีความสำคัญอยู่ว่า ‘กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ อย่างไร {๑๑๘๗} คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ในกลางวันด้วยอาการเหล่าใด ด้วยเพศเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด เธอย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารในกลางคืนด้วยอาการเหล่านั้น ด้วยเพศเหล่านั้น ด้วยนิมิตเหล่านั้น อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารในกลางคืนด้วยอาการเหล่าใด ด้วยเพศเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด เธอย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารในกลางวันด้วยอาการเหล่านั้น ด้วยเพศเหล่านั้น ด้วยนิมิตเหล่านั้น ภิกษุชื่อว่ามีความสำคัญอยู่ว่า ‘กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ อย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุมีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างไร คือ อาโลกสัญญา (ความสำคัญว่าแสงสว่าง) อันภิกษุในธรรมวินัยนี้ยึดไว้ดีแล้ว ความสำคัญว่ากลางวันตั้งมั่นดีแล้ว ภิกษุชื่อว่า มีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างนี้แล

{๑๑๘๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิริยะที่หย่อนเกินไปเป็นไฉน คือวิริยะที่ประกอบด้วยความเกียจคร้าน สัมปยุตด้วยความเกียจคร้าน นี้เรียกว่าวิริยะที่ย่อหย่อนเกินไป

{๑๑๘๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิริยะที่ถูกประคองเกินไปเป็นไฉน คือ วิริยะที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ นี้เรียกว่าวิริยะที่ถูกประคองเกินไป

{๑๑๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิริยะที่หดหู่ในภายในเป็นไฉน คือ วิริยะที่ประกอบด้วยถีนมิทธะสัมปยุตด้วยถีนมิทธะ นี้เรียกว่าวิริยะที่หดหู่ในภายใน

{๑๑๙๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิริยะที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอกเป็นไฉน คือ วิริยะที่ฟุ้งซ่านไป พล่านไปปรารภกามคุณ ๕ ในภายนอก นี้เรียกว่าวิริยะที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก ... ...

{๑๑๙๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุมีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างไร คือ ความสำคัญว่าแสงสว่างอันภิกษุในธรรมวินัยนี้ ยึดไว้ดีแล้ว ความสำคัญว่ากลางวันตั้งมั่นดีแล้ว ภิกษุชื่อว่ามีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างนี้แล{๑๑๙๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็จิตตะที่หย่อนเกินไปเป็นไฉน คือ จิตตะที่ประกอบด้วยความเกียจคร้าน สัมปยุตด้วยความเกียจคร้าน นี้เรียกว่าจิตตะที่หย่อนเกินไป

{๑๑๙๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็จิตตะที่ถูกประคองเกินไปเป็นไฉน คือ จิตตะที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ นี้เรียกว่าจิตตะที่ถูกประคองเกินไป

{๑๑๙๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็จิตตะที่หดหู่ในภายในเป็นไฉน คือ จิตตะที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ สัมปยุตด้วยถีนมิทธะ นี้เรียกว่าจิตที่หดหู่ในภายใน

{๑๑๙๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็จิตตะที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอกเป็นไฉน คือ จิตตะที่ฟุ้งซ่านไปพล่านไปปรารภกามคุณ ๕ ในภายนอก นี้เรียกว่าจิตที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก ...

{๑๑๙๗} ก็ภิกษุมีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างไร คือ ความสำคัญว่าแสงสว่างอันภิกษุในธรรมวินัยนี้ยึดไว้ดีแล้ว ความสำคัญว่ากลางวันตั้งมั่นดีแล้ว ภิกษุชื่อว่ามีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างนี้แล

{๑๑๙๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิมังสาที่หย่อนเกินไปเป็นไฉน คือ วิมังสาที่ประกอบด้วยความเกียจคร้าน สัมปยุตด้วยความเกียจคร้าน นี้เรียกว่าวิมังสาที่หย่อนเกินไป

{๑๑๙๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิมังสาที่ถูกประคองเกินไปเป็นไฉน คือ วิมังสาที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ นี้เรียกว่าวิมังสาที่ถูกประคองเกินไป

{๑๒๐๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิมังสาที่หดหู่ในภายในเป็นไฉน คือ วิมังสาที่ประกอบด้วยถีนมิทธะ สัมปยุตด้วยถีนมิทธะ นี้เรียกว่าวิมังสาที่หดหู่ในภายใน

{๑๒๐๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิมังสาที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอกเป็นไฉน คือ วิมังสาที่ฟุ้งซ่านไป พล่านไปปรารภกามคุณ ๕ ในภายนอก นี้เรียกว่าวิมังสาที่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก ...

{๑๒๐๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุมีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างไร คือ ความสำคัญว่าแสงสว่างอันภิกษุในธรรมวินัยนี้ยึดไว้ดีแล้ว ความสำคัญว่ากลางวันตั้งมั่นดีแล้ว ภิกษุชื่อว่ามีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่อย่างนี้แล{๑๒๐๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ อันภิกษุเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมมีผลมากมีอานิสงส์มาก

{๑๒๐๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเจริญ เมื่อทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ อย่างนี้แล ย่อมแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเจริญ เมื่อทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ อย่างนี้แล ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่”

(พึงขยายอภิญญาแม้ทั้งหกให้พิสดาร)

จบ ปาสาทกัมปนวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปุพพสูตร ๒. มหัปผลสูตร

๓. ฉันทสมาธิสูตร ๔. โมคคัลลานสูตร

๕. อุณณาภพราหมณสูตร ๖. ปฐมสมณพราหมณสูตร

๗. ทุติยสมณพราหมณสูตร ๘. ภิกขุสูตร

๙. อิทธาทิเทสนาสูตร ๑๐. วิภังคสูตร

๓. อโยคุฬวรรค

๑. มัคคสูตร

ว่าด้วยปฏิปทาแห่งการเจริญอิทธิบาท

{๑๒๐๕} [๘๓๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ครั้งเราเป็นพระโพธิสัตว์ ยังมิได้ตรัสรู้ ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “อะไรหนอ เป็นมรรคา เป็นปฏิปทาแห่งการเจริญอิทธิบาท” เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุนั้นย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘ฉันทะของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายในไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีใจเปิดเผยไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่ ด้วยประการฉะนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิ ...

ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘วิมังสาของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายในไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีใจเปิดเผยไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่ ด้วยประการฉะนี้