เจติยสูตร เล่ม ๑๙

{๑๑๒๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้เป็นอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร’ จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘อิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขารนี้นั้นแลอันเราควรเจริญ’ จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘อิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขารนี้นั้นแลอันเราเจริญแล้ว’ ดังนี้{๑๑๒๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้เป็นอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร’ จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘อิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขารนี้นั้นแล อันเราควรเจริญ’ จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘อิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขารนี้นั้นแล อันเราเจริญแล้ว’ ดังนี้”

๑๐. เจติยสูตร

ว่าด้วยการเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้อายุยืน

{๑๑๒๓} [๘๒๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครเวสาลี ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตแล้ว เสด็จกลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังเสวย

พระกระยาหารแล้ว ได้ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มารับสั่งว่า “ดูก่อนอานนท์ เธอจงถือผ้านิสีทนะ เราจะเข้าไปยังปาวาลเจดีย์เพื่อพักกลางวันกัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วถือผ้านิสีทนะตามเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าไปทางเบื้องพระปฤษฎางค์

{๑๑๒๔}ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังปาวาลเจดีย์ ประทับนั่งบนอาสนะที่ท่านพระอานนท์ปูลาดถวาย ส่วนท่านพระอานนท์ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ครั้นท่านพระอานนท์นั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ พระนครเวสาลีเป็นที่น่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ พหุปุตตกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ อิทธิบาท ๔ อันผู้ใดก็ตามเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อจำนงอยู่ พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัป หนึ่งหรือเกินกว่ากัปหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตนั้นเมื่อจำนงอยู่ก็พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัปหนึ่งหรือเกินกว่ากัปหนึ่ง”{๑๑๒๕}แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงทำนิมิตอันชัดแจ้งจะทรงทำโอภาสอันชัดแจ้งถึงอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด ขอพระสุคตเจ้าจงทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก

เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข แก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย” เหมือนกับถูกมารเข้าดลใจ

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอานนท์เป็นครั้งที่ ๒ ... {๑๑๒๖} เป็นครั้ง ที่ ๓ ว่า “ดูก่อนอานนท์ พระนครเวสาลีเป็นที่น่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ พหุปุตตกเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์ก็เป็นที่น่ารื่นรมย์ อิทธิบาท ๔ อันผู้ใดก็ตามเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อจำนงอยู่ พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัปหนึ่งหรือเกินกว่ากัปหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันตถาคตเจริญแล้ว

ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้คล่องแคล่วแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตนั้นเมื่อจำนงอยู่ พึงดำรงชีวิตอยู่ได้กัปหนึ่งหรือ เกินกว่ากัปหนึ่ง”{๑๑๒๗} แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงทำนิมิตอันชัดแจ้งจะทรงทำโอภาสอันชัดแจ้งถึงอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด ขอพระสุคตเจ้าจงทรงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัปหนึ่งเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุข แก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย” เหมือนกับถูกมารเข้าดลใจ

{๑๑๒๘} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกะท่านพระอานนท์ว่า “เธอไปเถิด อานนท์ เธอจงรู้กาลอันควรในบัดนี้เถิด”

ท่านพระอานนท์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วไปนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาคเจ้า

{๑๑๒๙} ครั้งนั้น มารผู้มีใจบาป เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปแล้วไม่นาน ได้เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว {๑๑๓๐} ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุสาวกของเราจักยังไม่ฉลาด ยังไม่ได้รับแนะนำอย่างดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ

ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ตนแล้วยังบอกแสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาท ที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรม ไม่ได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ภิกษุสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ฉลาดแล้ว ได้รับแนะนำอย่างดีแล้ว แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๑๑๓๑} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุณีสาวิกาของเราจักยังไม่ฉลาด ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ภิกษุณีผู้เป็นสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ฉลาดแล้ว ... แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสกสาวกของเราจักยังไม่ฉลาด ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้อุบาสกสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ฉลาดแล้ว ... แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า จงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสิกาสาวิกาของเราจักยังไม่ฉลาด ยังไม่ได้รับแนะนำอย่างดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรมเรียนกับอาจารย์ของตนแล้วยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนกทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้อุบาสิกาสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ฉลาดแล้ว ได้รับแนะนำอย่างดีแล้ว แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยสหธรรมได้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๑๑๓๒} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าได้เคยตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีใจบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์ ของ เรานี้จักยังไม่เจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง ยังไม่รู้กันโดยมาก ยังไม่เป็นปึกแผ่น จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าเจริญแพร่หลาย กว้างขวางรู้กันโดยมาก เป็นปึกแผ่น จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตเจ้าจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว”{๑๑๓๓} เมื่อมารกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนมารผู้มีใจบาป ท่านจงมีความขวนขวายน้อยเถิด การปรินิพพานแห่งตถาคตจักมีในไม่ช้า แต่นี้ล่วงไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน”

{๑๑๓๔} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำรงพระสติสัมปชัญญะ ทรงปลงอายุสังขาร แล้ว ณ ปาวาลเจดีย์ และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปลงอายุสังขารแล้ว ได้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ และเกิดขนพองสยองเกล้าน่าสะพรึงกลัว ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น

{๑๑๓๕}ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว ทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

พุทธมุนีเมื่อพิจารณาเห็นนิพพานและภพ จึงได้ปลงกรรมอันปรุงแต่งภพเสีย ยินดีแล้วในภายใน มีพระทัยตั้งมั่นแล้ว ได้ทำลายเครือข่ายกิเลสอันเกิดในตนเสียเหมือนทหารทำลายเกราะฉะนั้น

จบ ปาวาลวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อปารสูตร ๒. วิรัทธสูตร

๓. อริยสูตร ๔. นิพพุตสูตร

๕. อิทธิปเทสสูตร ๖. สมัตตสูตร

๗. ภิกขุสูตร ๘. พุทธสูตร

๙. ญาณสูตร ๑๐. เจติยสูตร

๒. ปาสาทกัมปนวรรค

๑. ปุพพสูตร

ว่าด้วยวิธีเจริญอิทธิบาท ๔

{๑๑๓๖} [๘๒๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนแต่ตรัสรู้ ครั้งเราเป็นพระโพธิสัตว์ ยังมิได้ตรัสรู้ ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอ เป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการเจริญอิทธิบาท’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า {๑๑๓๗} ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘ฉันทะของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่{๑๑๓๘} ภิกษุย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘วิริยะของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ... กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่

{๑๑๓๙} ภิกษุย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘จิตของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ... กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่

{๑๑๔๐} ภิกษุย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘วิมังสาของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่