วาลสูตร เล่ม ๑๙

เป็นจริง ก็จักทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบได้’ ดังนี้ ข้อนั้นก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

{๑๗๓๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราได้ตรัสรู้ทุกขอริยสัจตามความเป็นจริงแล้ว ... ได้ตรัสรู้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจตามความเป็นจริงแล้ว จึงจักทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบได้’ ดังนี้ ข้อนั้นเป็นฐานะที่จะมีได้ เปรียบเหมือนผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราทำเรือนชั้นล่างแห่งเรือนยอดแล้ว จึงจักยกเรือนชั้นบนได้’ ดังนี้ ข้อนั้นเป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันใด ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราได้ตรัสรู้ทุกขอริยสัจตามความเป็นจริงแล้ว ... ได้ตรัสรู้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจตามความเป็นจริงแล้ว จึงจักทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบได้’ ดังนี้ ข้อนั้นเป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายพึงทำความเพียรเพื่อรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”

๕. วาลสูตร

ว่าด้วยการแทงทะลุอริยสัจยากกว่าการแทงทะลุปลายขนทราย

{๑๗๓๗} [๑๑๑๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครเวสาลี ท่านพระอานนท์ได้เห็นลิจฉวีกุมารมากด้วยกัน กำลังฝึกยิงเกาทัณฑ์กันอยู่ที่โรงเรียนสอนศิลปะ ยิงลูกเกาทัณฑ์จากระยะไกลให้เข้าทางช่องดาลขนาดเล็กได้ติดต่อกันโดยไม่ผิดพลาด ครั้นแล้วได้มีความคิดว่า “พวกลิจฉวีกุมารเหล่านี้เป็นผู้ศึกษาแล้ว ฝึกฝนดีแล้วหนอ จึงได้ยิงลูกเกาทัณฑ์จากระยะไกลให้เข้าทางช่องดาลขนาดเล็กได้ติดต่อกันโดยไม่ผิดพลาด”

ครั้งนั้น {๑๗๓๘} ท่านพระอานนท์ครั้นเที่ยวไปบิณฑบาตยังพระนครเวสาลี กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาสเมื่อเช้านี้ ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครเวสาลี ได้เห็นลิจฉวีกุมารมากด้วยกัน กำลังฝึกยิงเกาทัณฑ์กันอยู่ที่โรงเรียนสอนศิลปะสำหรับเรียนศิลปะ ยิงลูกเกาทัณฑ์จากระยะไกลให้เข้าทางช่องดาลขนาดเล็กได้ติดต่อกันโดยไม่ผิดพลาด ครั้นแล้วข้าพระองค์ได้มีความคิดว่า ‘พวกลิจฉวีกุมารเหล่านี้เป็นผู้ศึกษาแล้ว ฝึกฝนดีแล้วหนอ จึงได้ยิงลูกเกาทัณฑ์จากระยะไกลให้เข้าทางช่องดาลขนาดเล็กได้ติดต่อกันโดยไม่ผิดพลาด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อย่างไหนจะทำได้ยากกว่ากันหรือจะให้เกิดขึ้นได้ยากกว่ากัน คือการที่ยิงลูกเกาทัณฑ์จากระยะไกลให้เข้าทางช่องดาลขนาดเล็กได้ติดต่อกันโดยไม่ผิดพลาด กับการแทงปลายทะลุขนทรายด้วยปลายขนทรายที่แบ่งออกแล้วเป็น ๗ ส่วน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การแทงทะลุปลายขนทรายด้วยปลายขนทรายที่แบ่งออกแล้วเป็น ๗ ส่วนทำได้ยากกว่า และให้เกิดขึ้นได้ยากกว่า พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดแทงทะลุได้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ชนเหล่านั้นชื่อว่าแทงทะลุสิ่งที่แทงทะลุได้ยากกว่าโดยแท้ เพราะฉะนั้นแล อานนท์ เธอพึงทำความเพียรเพื่อรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”

๖. อันธการสูตร

ว่าด้วยผู้รู้ตามความเป็นจริงไม่ตกไปสู่ที่มืด

{๑๗๓๙} [๑๑๑๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกันตนรกมีแต่ควานทุกข์ มืดคลุ้ม มัวเป็นหมอก เป็นที่ที่สัตว์นรกไม่ได้รับแสงดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มีอานุภาพมากอย่างนี้”

{๑๗๔๐} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความมืดนั้นมาก ความมืดนั้นมากแท้หนอ ความมืดอย่างอื่นที่มากกว่าและน่ากลัวกว่าความมืดนี้มีบ้างไหมพระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ ความมืดอย่างอื่นที่มากกว่าและน่ากลัวกว่าความมืดนี้มีอยู่”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความมืดอย่างอื่นที่มากกว่าและน่ากลัวกว่าความมืดนี้เป็นไฉน”

{๑๗๔๑} “ดูก่อนภิกษุ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมอภิรมย์ยินดีในสังขารทั้งหลายซึ่งเป็นไปเพื่อความเกิดย่อมอภิรมย์ยินดียิ่งในสังขารทั้งหลายซึ่งเป็นไปเพื่อความแก่ เพื่อความตาย เพื่อความเศร้าโศก ความรํ่าไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นครั้นยินดีแล้วก็ปรุงแต่งสังขารทั้งหลายซึ่งเป็นไปเพื่อความเกิดบ้าง เพื่อความแก่บ้าง เพื่อความตายบ้าง เพื่อความเศร้าโศก ความรํ่าไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจบ้าง ครั้นปรุงแต่งแล้ว ย่อมตกไปสู่ความมืดคือความเกิดบ้าง ความมืดคือความแก่บ้าง ความมืดคือความตายบ้าง ความมืดคือความเศร้าโศก ความร่ำไร