นาฬันทสูตร เล่ม ๑๙

๒. นาลันทสูตร

ว่าด้วยพระสารีบุตรบันลือสีหนาทที่เมืองนาลันทา

{๗๒๖} [๓๗๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของปาวาริกเศรษฐี ใกล้เมืองนาลันทา ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไปกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เธอกล่าววาจาอันองอาจยิ่งนี้ เธอถือเอาส่วนเดียวได้บันลือสีหนาท

แล้วว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไปกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณมิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้’ {๗๒๗} ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ ซึ่งได้มีแล้วในอดีตว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ๆ ทรงมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีพระปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้ ได้กระนั้นหรือ”“กำหนดมิได้อย่างนั้นหรอก พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๒๘} “ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ซึ่งจักมีในอนาคตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระองค์นั้น ๆ จักทรงมีศีลอย่างนี้ จักมีธรรมอย่างนี้ จักมีพระปัญญาอย่างนี้ จักมีวิหารธรรมอย่างนี้ จักมีวิมุตติอย่างนี้ ได้กระนั้นหรือ”

“กำหนดมิได้อย่างนั้นหรอก พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๒๙} “ดูก่อนสารีบุตร เธอกำหนดรู้วาระจิตของเราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้ได้กระนั้นหรือ”

“กำหนดมิได้อย่างนั้นหรอก พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๓๐} “ดูก่อนสารีบุตร ก็ในเรื่องนี้ เธอไม่มีเจโตปริยญาณ ในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งมีในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ในบัดนี้เหตุไฉนเธอจึงได้หาญกล่าววาจาอันองอาจยิ่งนี้ เธอถือเอาส่วนเดียวได้บันลือสีหนาทแล้วว่า {๗๓๑} ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นใดที่จะรู้เกินไปกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าในทางพระสัมโพธิญาณมิได้มีแล้วในอดีต จักไม่มีในอนาคต และไม่มีอยู่ในบัดนี้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงว่าข้าพระองค์จะไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าที่มีในอดีต อนาคต และปัจจุบันก็จริง แต่ข้าพระองค์ก็ทราบนัยที่เป็นไปตามกระแสธรรมได้

พระพุทธเจ้าข้า เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชามีป้อมแน่นหนา มีกำแพงและหอรบมั่นคง มีประตูเดียว คนยามเฝ้าประตูที่เมืองนั้นเป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา คอยห้ามคนที่ตนไม่รู้จักเข้า ยอมให้แต่คนที่รู้จักเข้าไป เขาเที่ยวตรวจตูตามแนวกำแพงรอบ ๆ เมืองนั้น ไม่เห็นที่ต่อหรือช่องกำแพง โดยที่สุดแม้พอที่แมวจะลอดออกมาได้ จึงคิดว่า ‘สัตว์ที่มีร่างใหญ่จะเข้าออกเมืองนี้ สัตว์ทั้งหมดนั้นจะต้องเข้าออกทางประตูนี้เท่านั้น ฉันใด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ก็ทราบนัยที่เป็นไปตามกระแสของธรรมได้ ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ได้มีแล้วในอดีตทั้งสิ้นล้วนทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง อันเป็นตัวทอนกำลังปัญญา ล้วนมีพระทัยตั้งมั่นแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง จึงได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ แม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งจักมีในอนาคตทั้งสิ้นก็จักต้องทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง อันเป็นตัวทอนกำลังปัญญา จักมีพระทัย ตั้งมั่นแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง จึงจะได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ

ถึงแม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ในบัดนี้ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องทำใจให้เศร้าหมอง อันเป็นตัวทอนกำลังปัญญา มีพระทัยตั้งมั่นแล้วในสติปัฏฐาน ๔ เจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง จึงได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณได้”{๗๓๒} “สาธุ สาธุ สารีบุตร เพราะเหตุนั้นแหละ เธอพึงกล่าวธรรมบรรยายนี้เนือง ๆ แก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ด้วยว่าโมฆบุรุษเหล่าใดจักมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในตถาคต โมฆบุรุษเหล่านั้นจักละความเคลือบแคลงหรือความสงสัยนั้นเสียเพราะได้ฟังธรรมบรรยายนี้”

๓. จุนทสูตร

ว่าด้วยการปรินิพพานของพระสารีบุตร

{๗๓๓} [๓๗๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่บ้านนาฬกคาม ในแคว้นมคธ เกิดอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา สามเณรจุนทะเป็นอุปัฏฐากของท่าน {๗๓๔} ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานด้วยอาพาธนั้นนั่นเอง

ลำดับนั้นแล สามเณรจุนทะถือบาตรจีวรของท่านพระสารีบุตรไปยังพระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นแล้วได้กราบท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบเรียนท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี้บาตรและจีวรของท่าน ”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสจุนทะ นี้เป็นมูลเรื่องที่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ มาไปกันเถิด เราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ากัน แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแต่พระองค์” สามเณรจุนทะรับคำของท่านพระอานนท์แล้ว

{๗๓๕} ครั้งนั้นแลท่าน พระอานนท์กับสามเณรจุนทะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สามเณรจุนทะรูปนี้ได้บอกอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี้บาตรและจีวรของท่าน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญกายของข้าพระองค์ประหนึ่งจะงอมระงมไปด้วย แม้ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ แม้ธรรมก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ เพราะได้ฟังว่าท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว”