พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย อภิสมัยสังยุตต์ · พุทธวรรค
๒. วิภังคสูตร เล่ม ๑๖
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔–๑๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๖ ในพุทธวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค อภิสมัยสังยุตต์ พุทธวรรค วิภังคสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๖ หน้า ๓–๙
ทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาท แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิจจสมุปบาทนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
{๒}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร
เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ
เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป
เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ
เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ
เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา
เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา
เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน
เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ
เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ
เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส
เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าปฏิจจสมุปบาท
{๓}อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับ
- ๑ปฏิจจสมุปบาท ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นพร้อม เรียกอีกอย่างว่า ปัจจยาการ คือ อาการที่สภาวธรรมทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กันและกันเกิดขึ้นพร้อมกัน (สํ.นิ.อ. ๗) หมายถึงความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายเพราะอาศัยกัน การที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกันและกันจึงเกิดมีขึ้น การที่ทุกข์เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยต่อเนื่องกันมา เป็นต้น
เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ
เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ
เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ
เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ
เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ
เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ
เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ
เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ
เพราะภพดับ ชาติจึงดับ
เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ
เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยอาการดังนี้”
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดี
ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล (๑)
๒. วิภังคสูตร
ว่าด้วยจำแนกปฏิจจสมุปบาท
{๓}[๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง
จักจำแนกปฏิจจสมุปบาทแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิจจสมุปบาทนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
{๕}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมูปบาทเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย
เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร
เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ
เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป
เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ
เพราะสพายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ
เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา
เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา
เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน
เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ
เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ
เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส
เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้
{๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชราและมรณะเป็นไฉน คือ ความแก่ ความคร่ำคร่า ความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความ
เสื่อมแห่งอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชรา
ก็มรณะเป็นไฉน คือ ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกดับ
ความหายไป มฤตยู ความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆอันนี้เรียกว่ามรณะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันนี้เรียกว่าชราและมรณะ
{๗} ก็ชาติเป็นไฉน คือ ความเกิด ความก่อเกิด ความหยั่งลง ความบังเกิดความถือกำเนิด ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะครบในหมู่สัตว์นั้น ๆของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชาติ
{๘}ก็ภพเป็นไฉน คือ ภพ ๓ เหล่านี้ ได้แก่ กามภพ รูปภพ อรูปภพอันนี้เรียกว่าภพ
{๙}ก็อุปาทานเป็นไฉน คือ อุปาทาน ๔ เหล่านี้ ได้แก่ กามุปาทานทิฎฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน อันนี้เรียกว่าอุปาทาน
{๑๐} ก็ตัณหาเป็นไฉน คือ ตัณหา ๖ หมวดเหล่านี้ ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา อันนี้เรียกว่าตัณหา
- ๑ภพ ภาวะชีวิต คือ กรรมที่นำเหล่าสัตว์ให้เข้าถึงโลกอันเป็นสถานที่อยู่ซึ่งมี ๓ ประเภทคือ (๑) กามภพ ภพที่เป็นกามาวจร คือ ภพของผู้ยังเสวยกามคุณคืออารมณ์ทางประสาทสัมผัสทั้ง ๕ ได้แก่ อบายภูมิ ๔ (นรก เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน) มนุษยโลก ๑ และสวรรค์ทั้ง ๖ (๒) รูปภพ ภพที่เป็นรูปาวจร คือ ภพของผู้เข้าถึงรูปฌานได้แก่ รูปพรหม ๑๖ (๓) อรูปภพ ภพที่เป็นอรูปาวจร คือ ภพของผู้เข้าถึงอรูปฌาน ได้แก่ อรูปพรหม ๔ (นัย ม.มู.อ. ๑/๒๓๒) ภพ เมื่อหมายถึงกรรมที่นำสัตว์ให้ไปเกิดในกามาวจรภูมิเป็นต้น เรียกว่ากรรมภพ เมื่อหมายถึง สถานที่เกิดอยู่ของสัตว์หรือเบญจขันธ์ที่บังเกิดเพราะกรรม เรียกว่าอุปปัตติภพ (นัย สํ.นิ.อ. ๑๖)
- ๒อุปาทาน ความถือมั่น หมายถึงภาวะจิตที่เข้าไปยึดมั่นถือมั่นผูกพันเอาตัวตนเป็นที่ตั้งด้วยอำนาจกิเลส มี ๔ คือ (๑) กามุปาทาน ความถือมั่นกามได้แก่ ความกำหนัดที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ๕ (๒)ทิฎฐุปาทาน ความถือมั่นทิฎฐิ ได้แก่ ความเห็นผิดที่ดิ่งสุดโต่งต่าง ๆ เช่น เห็นว่าอัตตาและ โลกเที่ยง สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า เป็นต้น (๓) สีลัพพตุปาทาน ความถือมั่นศีลพรตได้แก่ หลักความประพฤติ ลัทธิพิธีต่าง ๆ ของนักบวชนอกพระพุทธศาสนาที่ยึดถือว่าสามารถทำให้บริสุทธิ์ได้ โดยสักว่ากระทำสืบ ๆ กันมาอย่างงมงาย หรือโดยนิยามว่าขลัง ว่าศักดิ์สิทธิ์ (๔) อัตตวาทุปาทาน ความถือมั่นวาทะว่าตัวตน ได้แก่ สักกายทฎฐิ คือความถือหรือสำคัญหมายอยู่ภายในว่ามีตัวตนที่ จะได้ จะเป็น จะมี จะสูญสลาย เป็นต้น (นัย ม.มู.อ. ๑/๒๓๒-๒๓๓, สํ.นิ.อ. ๑๖-๑๗)
- ๓ตัณหา คือ ความทะยานอยาก ความดิ้นรน ความปรารถนา ความแส่หาในอารมณ์ (เครื่องยึดหน่วงจิต) ในที่นี้ได้แก่ ตัณหา ๖ หมวด หมายถึงตัณหาในอารมณ์ ๖ คือ รูป เสียง กลิ่นรสโผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ (อารมณ์ทางใจหรือสิงที่ใจนึกคิด) ตัณหาทั้ง ๖ หมวดนี้ เมื่อ นำแต่ละหมวดไปจัดรวมกับ ตัณหา ๓ ประเภท คือ กามตัณหา ตัณหาในกามคณ ภวตัณหา ตัณหาในภพ วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ เช่น ตัณหาในรูป เมื่อบุคคลยินดีรูปด้วยอำนาจกามราคะ
{๑๑} ก็เวทนาเป็นไฉน คือ เวทนา ๖ หมวดเหล่านี้ ได้แก่ จักขุสัมผัสส
ชาเวทนา โสตสัมผัสสชาเวทนา ฆานสัมผัสสชาเวทนา ชิวหาสัมผัสสชา
เวทนา กายสัมผัสสชาเวทนา มโนสัมผัสสชาเวทนา อันนี้เรียกว่าเวทนา
{๑๒} ก็ผัสสะ เป็นไฉน คือ ผัสสะ ๖ หมวดเหล่านี้ ได้แก่ จักขุสัมผัส โสต
สัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส อันนี้เรียกว่าผัสสะ
{๑๓} ก็สฬายตนะเป็นไฉน คือ อายตนะ ๖ ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย
ใจ อันนี้เรียกว่า สฬายตนะ
ชื่อว่ามีกามตัณหา เมื่อยินดีรูปโดยคิดเห็นว่าเที่ยง ยั่งยืนด้วยอำนาจสัสสตทิฏฐิ ชื่อว่ามีภวตัณหา เมื่อยินดีรูปโดยคิดเห็นว่าขาดสูญ สลายไปด้วยอำนาจอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่ามีวิภวตัณหา เป็นต้นรวมได้ ๑๘ (ตัณหา ๖ X ตัณหา ๓ = ๑๘) นำตัณหา ๑๘ จัดแบ่งตามอารมณ์ภฺายในและภายนอกเป็น ๒ ประเภท ๆ ละ ๑๘ รวมได้ ๓๖ นำตัณหา ๓๖ จัดแบ่งตามกาลทั้ง ๓ คือ อดีตกาล ๓๖ อนาคตกาล ๓๖ และปัจจุบันกาล ๓๖ รวมได้ ๑๐๘ ซึ่งเรียกว่าตัณหาวิจริต (ความเป็นไปหรือการเที่ยวแสดงตัวของตัณหา) ๑๐๘ (ตัณหา ๖ X ตัณหา ๓ X อารมณ์ภายในและภายนอก ๒ X กาล ๓ = ๑๐๘) [ม.มู.อ.๑/๒๓๔, สํ.นิ.อ. ๑๗-๑๘]
- ๑เวทนา ในที่นี้ได้แก่ วิปากเวทนา คือเวทนาที่เป็นผลอันเนื่องมาจากผัสสะ และเป็นปัจจัยแห่งตัณหาในทวาร ๖ (ม.มู.อ. ๑/๒๓๔) จักขุสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดเพราะมีจักษุสัมผัสเป็นเหตุโสตสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดเพราะมีโสตสัมผัสเป็นเหตุ ฆานสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดเพราะมีฆานสัมผัสเป็นเหตุ ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดเพราะมีชิวหาสัมผัสเป็นเหตุกายสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดเพราะมีกายสัมผัสเป็นเหตุ มโนสัมผัสสชาเวทนา เวทนาที่เกิดเพราะมีมโนสัมผัสเป็นเหตุ (สํ.นิ.อ. ๑๘) หมายถึงความที่จิตรู้สึกต่ออารมณ์เมื่อตาเห็นรูป (จักขุสัมผัส) หูได้ยินเสียง (โสตสัมผัส) จมูกได้กลิ่น (ฆานสัมผัส) ลิ้นรับรส (ชิวหาสัมผัส) กายถูกต้องเย็นร้อนอ่อนแข็ง (กายสัมผัส) ใจคิดนึก (มโนสัมผัส)
- ๒ผัสสะ หรือสัมผัส คือความกระทบอันระหว่างอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กายใจ) อายตนะภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รสโผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) และวิญญาณ (ตัวจิตรับรู้) ซึ่งทำให้เกิดเวทนา(ความรู้สึกเป็นสุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) เช่น ตาเห็นรูป หมายถึงว่าตาเป็นอายตนะภายในกระทบคือผัสสะ รูปเป็นอายตนะภายนอก เกิดอาการที่เรียกว่าเห็นโดยจิตเป็นตัวรับรู้และมีความรู้สึก(เวทนา)ต่อรูปที่เห็นนั้น เรียกว่าจักขุสัมผัส สัมผัสทางตา เป็นต้น (นัย สํ.นิ.อ. ๑๙)
- ๓อายตนะ หมายถึงอวัยวะเครื่องต่อรับรู้อารมณ์ของจิต จำแนกเป็น ๒ ฝ่ายตามความสัมพันธ์กันคือภายในกับภายนอก ฝ่ายละ ๖ แต่ในที่นี้กล่าวเฉพาะอายตนะภายนอก ๖
{๑๔} ก็นามรูป เป็นไฉน คือ เวทนา สัญญา เจตนา ผัสสะ มนสิการอันนี้เรียกว่านาม มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ อันนี้เรียกว่ารูป นามและรูปดังพรรณามาฉะนี้ เรียกว่านามรูป
{๑๕} ก็วิญญาณ เป็นไฉน คือ วิญญาณ ๖ หมวดเหล่านี้ ได้แก่ จักขุวิญญาณโสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ
อันนี้เรียกว่าวิญญาณ
{๑๖}ก็สังขาร เป็นไฉน คือ สังขาร ๓ เหล่านี้ ได้แก่ กายสังขาร วจีสังขารจิตตสังขาร อันนี้เรียกว่าสังขาร
- ๑นามรูป แยกเป็น ๒ คำ คือนามและรูป นาม สภาวะที่มีอยู่จริงซึ่งรู้จักได้ด้วยชื่อเพราะเป็นสภาวะที่น้อมนำสร้างชื่อต้นขึ้นเอง หมายถึงสิ่งไม่มีรูปร่าง ไม่ใช่รูป แต่น้อมมาเป็นอารมณ์ของจิตได้ ส่วนของจิต ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ และนิพพาน ๑ ในที่นี้มุ่งเฉพาะเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ซึ่งจำแนกกล่าวในรูปของเจตนา ความจงใจ ผัสสะ ความที่จิตกระทบอารมณ์ และมนสิการ ความที่จิตใฝ่ใจในอารมณ์ รูป สภาวะที่จะต้องสลายผันแปรไปเพราะปัจจัยต่าง ๆ อันขัดแย้ง หมายถึงสิ่งที่เป็นรูปร่าง พร้อมทั้งลักษณะและอาการของมัน ในที่นี้ได้แก่ รูปขันธ์ ๒๘ ซึ่งจำแนกเป็นมหาภูตรูป ๔ คือปฐวีธาตุ สิ่งที่มีลักษณะแข้นแข็ง อาโปธาตุ สิ่งที่มีลักษณะเอิบอาบ เตโชธาตุ สิ่งที่มีลักษณะร้อน วาโยธาตุ สิ่งที่มีลักษณะพัดไหวหรือเคร่งตึง และ รูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ซึ่งเรียกว่าอุปาทายรูป ๒๔ (นัย ที.ปา.อ. ๑๗๐-๑๗๑, ม.มู.อ. ๑/๒๓๖, สํ.นิ.อ. ๑๙)
- ๒วิญญาณ ในที่นี้หมายถึงความที่จิตรับรู้อารมณ์ทางอายตนะภายใน๖ ซึ่งเรียกว่าวิญญาณ๖ หมวด คือ จักขุวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางตา โสตวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางหู ฆานวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางจมูก ชิวหาวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางลิ้น กายวิญญาณ ความรับรู้ อารมณ์ทางกาย มโนวิญญาณ ความรับรู้อารมณ์ทางใจ (นัย ม.มู.อ. ๑/๒๓๗ สํ.นิ.อ. ๒๐)
- ๓สังขารในที่นี้หมายถึงสภาพที่มีลักษณะปรุงแต่งหรือรังสรรค์การกระทำโดยมีเจตนาความจงใจเป็นหลักสำคัญ จำแนกตามทางกระทำเป็น ๓ คือ (๑) กายสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งการกระทำทางกาย ได้แก่ กายสัญเจตนา ความจงใจทางกายในการทำคือทำชั่ว ๒๐ อย่าง ฝ่ายกามาวจรกุศล ๘ ฝ่ายอกุศล ๑๒ (๒) วจีสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งการกระทำทางวาจา ได้แก่ วจีสัญเจตนา ความจงใจทางวาจาในการเปล่งวาจา ๒๐ อย่าง (๓) จิตตสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งการกระทำทางใจ ได้แก่ มโนสัญเจตนา ความจงใจทางใจ ๒๙ อย่าง ทั้งฝ่ายกุศลและอกุศลระดับโลกิยะ ซึ่งเป็นไปแก่บุคคล ผู้นั่งคิดอยู่ในที่ลับโดยไม่แสดงพฤติกรรมทางกายและวาจา (ม.มู.อ.๑/๒๓๗,สํ.นิ.อ.๒๐)
{๑๗} ก็อวิชชา เป็นไฉน คือ ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งทุกข์ความไม่รู้ในความดับทุกข์ ความไม่รู้ในปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับทุกข์ อันนี้เรียกว่าอวิชชา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะ
สังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้ {๑๘}อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยอาการดังนี้ (๒)
๓. ปฏิปทาสูตร
ว่าด้วยปฏิปทา ๒
{๑๙}[๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง
มิจฉาปฏิปทาและสัมมาปฏิปทาแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทาทั้ง๒ นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
{๒๐}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาปฏิปทาเป็นไฉน คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้ นี้เรียกว่ามิจฉาปฏิปทา
- ๑อวิชชา ความไม่รู้ หมายถึงความไม่รู้สภาพจริง คือไม่รู้ในอริยสัจ ๔ เป็นอีกชื่อหนึ่งของกิเลส ที่เรียกว่าโมหะ ความหลง (ม.มู.อ. ๑/๒๗๗), สํ.นิ.อ. ๒๐)
- ๒ปฏิจจสมุปบาทสายเกิดชื่อว่า มิจฉาปฏิปทา เพราะเป็นปฏิปทาที่ไม่สามารถนำออกจากทุกข์ได้ และเป็นต้นตอแห่งวัฏฏะ คือนำให้ปรารถนาภพ ๓ เวียนว่ายตายเกิดอยู่ไม่รู้จบ (สํ.นิ.อ.๒๒)
จบ ๒. วิภังคสูตร