๒. สัมผัสสสูตร เล่ม ๑๖

สาวตฺถิยํ วิหรติ... ตตฺร โข ภควา... ธาตุนานตฺตํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ. กตมญฺจ ภิกฺขเว ธาตุนานตฺตํ ? จกฺขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวฺหาธาตุ กายธาตุ มโนธาตุ. อิทํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ธาตุนานตฺตํ.

กตมญฺจ ภิกฺขเว ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ ? จกฺขุธาตุํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุสมฺผสฺโส. โสตธาตุํ ปฏิจฺจ... ฆานธาตุํ ปฏิจฺจ... ชิวฺหาธาตุํ ปฏิจฺจ... กายธาตุํ ปฏิจฺจ... มโนธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ มโนสมฺผสฺโส. เอวํ โข ภิกฺขเว ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตนฺติ. ทุติยํ.

พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ... เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาค...

“ภิกษุทั้งหลาย ความต่างแห่งผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุความต่างแห่งธาตุ เป็นอย่างไร

คือ จักขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ มโนธาตุ

นี้เราเรียกว่า ความต่างแห่งธาตุ

ความต่างแห่งผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุ เป็นอย่างไรคือ จักขุสัมผัสเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุธาตุ ...

... เพราะอาศัยโสตธาตุ

... เพราะอาศัยฆานธาตุ

... เพราะอาศัยชิวหาธาตุ

... เพราะอาศัยกายธาตุ

มโนสัมผัสเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนธาตุ

ภิกษุทั้งหลาย ความต่างแห่งผัสสะเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุเป็น อย่างนี้”

ผัสสนานัตตสูตรที่ ๒ จบ