๕. ปฐมมหารุกขสูตร เล่ม ๑๖

๔. ทุติยสังโยชนสูตร

ว่าด้วยสังโยชน์ สูตรที่ ๒

{๒๐๔}[๕๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ประทีปนํ้ามันติดไฟอยู่ได้เพราะอาศัยนํ้ามันและไส้ บุรุษเติมนํ้ามันและใส่ไส้ในประทีปน้ำมันนั้นเป็นระยะติดต่อกันไป เมื่อเป็นอย่างนี้ ประทีปน้ำมันนั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงลุกโพลงอยู่ได้นานแสนนาน แม้ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ประทีปน้ำมันติดไฟอยู่เพราะอาศัยน้ำมันและไส้บุรุษไม่เติมน้ำมันไม่ใส่ไส้ในประทีปน้ำมันนั้นเป็นระยะติดต่อกันไป เมื่อเป็นอย่างนี้ ประทีปน้ำมันนั้นซึ่งไม่มีอาหารก็พึงดับไปเพราะสิ้นเชื้อเก่าและเพราะไม่เติมเชื้อใหม่ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ (๔)

๕. มหารุกขสูตร

ว่าด้วยอุปมาเหมือนต้นไม้ไหญ่

{๒๐๖}[๕๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเห็นคุณเนืองๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหา

ย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงมีภพ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีต้นไม้ใหญ่ รากของต้นไม้นั้นที่หยั่งลงและที่แผ่ไปข้าง ๆ ทั้งหมดนั้นย่อมดูดอาหารขึ้นไปหล่อเลี้ยง เมื่อเป็นอย่างนี้ ต้นไม้ใหญ่นั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงดำรงอยู่ได้นานแสนนาน แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนอัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นคุณ

เนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ ...

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๙}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีต้นไม้ใหญ่ ต่อมามีบุรุษคนหนึ่งถือจอบและปุ้งกี๋มา เขาใช้จอบชุดที่โคนต้น ครั้นขุดลงไปแล้ว คุ้ยเอารากใหญ่รากเล็กแม้เท่าก้านแฝกขึ้นมา บุรุษนั้นทอนต้นไม้นั้นเป็นท่อนเล็กท่อนใหญ่แล้วก็ผ่า ผ่าแล้วก็เกรียกให้เป็นชิ้น ๆ เกรียกแล้วก็ผึ่งลมตากแดดไว้ ผึ่งลมตากแดดแล้วก็เอาไฟเผา เอาไฟเผาแล้วก็ทำให้เป็นผงเขม่า ทำให้เป็นผงเขม่าแล้วก็โปรยที่ลมแรง หรือลอยไปในแม่นํ้ามีกระแสอันเชี่ยว เมื่อเป็นอย่างนี้ต้นไม้ใหญ่นั้นก็พึงเป็นอันถูกตัดรากขาดแล้ว ถูกทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ถึงความไม่มีไม่เจริญงอกงามอีกต่อไป แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนอัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้” (๕)

๖. ทุติยมหารุกขสูตร

ว่าด้วยอุปมาเหมือนต้นไม้ใหญ่ สูตรที่ ๒

{๒๑๐}[๕๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงมีภพ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีต้นไม้ใหญ่ รากของต้นไม้นั้นที่

หยั่งลงและที่แผ่ไปข้าง ๆ ทั้งหมดนั้นย่อมดูดอาหารขึ้นไปหล่อเลี้ยง เมื่อเป็นอย่างนี้ ต้นไม้ใหญ่นั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงดำรงอยู่ได้นานแสนนาน แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๑๑}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีต้นไม้ใหญ่ ต่อมามีบุรุษคนหนึ่งถือจอบและปุ้งกี๋มา เขาใช้จอบขุดที่โคนต้น ... หรือลอยไปในแม่นํ้ามีกระแสอันเชี่ยว เมื่อเป็นอย่างนี้ ต้นไม้ใหญ่นั้นก็พึงเป็นอันถูกตัดรากขาดแล้ว

ถูกทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ถึงความไม่มีไม่เจริญงอกงามอีกต่อไป

แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้” (๖)