๑๐. นิทานสูตร เล่ม ๑๖

๑๐. นิทานสูตร

ว่าด้วยความพอใจในปฏิจจสมุปบาท

{๒๒๔}[๖๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่ากัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ครั้งนั้นแลท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า

แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่ปฏิจจสมุปบาทนี้ถึงจะเป็นธรรมที่ลึกซึ้งและมีกระแสความที่ลึกซึ้งเพียงไร ก็แต่ว่าสำหรับข้าพระองค์แล้วย่อมปรากฏเหมือนเป็นธรรมที่ตื้น ๆ”

{๒๒๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่าพูดอย่างนี้ อานนท์ อย่าพูดอย่างนี้อานนท์ ปฏิจจสมปบาทนี้ทั้งเป็นธรรมที่ลึกซึ้ง ทั้งมีกระแสความที่ลึกซึ้ง เพราะไม่รู้ ไม่ตรัสรู้ ไม่แทงตลอดธรรมนี้ หมู่สัตว์นี้จึงเป็นเหมือนเส้นด้ายที่ยุ่งเหยิงเป็นเหมือนกลุ่มเส้นด้ายที่เป็นขอดเป็นปม เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ไม่ผ่านพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สังสารวัฏ กันได้

{๒๒๖}ดูก่อนอานนท์ เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะ

ชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และ

อุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยประการอย่างนี้

{๒๒๗}ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนมีต้นไม้ใหญ่ รากของต้นไม้นั้นที่หยั่งลงและที่แผ่ไปข้าง ๆ ทั้งหมดนั้นย่อมดูดอาหารขึ้นไปหล่อเลี้ยง เมื่อเป็นอย่างนี้ต้นไม้ใหญ่นั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงดำรงอยู่ได้นานแสนนานแม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน อานนท์ เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๒๘}ดูก่อนอานนท์ เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๒๙}ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนมีต้นไม้ใหญ่ ต่อมามีบุรุษคนหนึ่งถือจอบและบุ้งกี๋มา เขาใช้จอบขุดที่โคนต้น ครั้นขุดลงไปแล้ว คุ้ยเอารากใหญ่รากเล็กแม้เท่าก้านแฝกขึ้นมา บุรุษนั้นทอนต้นไม้นั้นเป็นท่อนเล็กท่อนใหญ่แล้วก็ผ่า ผ่าแล้วก็เกรียกให้เป็นชิ้น ๆ เกรียกแล้วก็ผึ่งลมตากแดดไว้ ผึ่งลมตากแดดแล้วก็เอาไฟเผา เอาไฟเผาแล้วก็ทำให้เป็นผงเขม่า ทำให้เป็นผงเขม่าแล้วก็โปรยที่ลมแรงหรือลอยไปในแม่นํ้ามีกระแสอันเชี่ยว เมื่อเป็นอย่างนี้ต้นไม้ใหญ่นั้นก็พึงเป็นอันถูกตัดรากขาดแล้ว ถูกทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ถึงความไม่มีไม่เจริญงอกงามอีกต่อไป แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน

อานนท์ เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่ง

อุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะ

อุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ

โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์

ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้” (๑๐)

จบ ทุกขวรรคที่ ๖

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปริวีมังสนสูตร ๒. อุปาทานสูตร

๓. สังโยชนสูตร ๔. ทุติยสังโยชนสูตร

๕. มหารุกขสูตร ๖. ทุติยมหารุกขสูตร

๗. ตรุณรุกขสูตร ๘. นามรูปสูตร

๙. วิญญาณสูตร ๑๐. นิทานสูตร

๗. มหาวรรค

๑. อัสสุตวาสูตร

ว่าด้วยปุถุชนผู้มิได้สดับ

{๒๓๐}[๖๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชน ผู้มิได้สดับ แล้วพึงเบื่อหน่ายได้บ้าง พึงคลายกำหนัดได้บ้าง พึงหลุดพ้นได้บ้าง ในร่างกายซึ่งเกิดมาจากมหาภูตรูป ๔นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าความเจริญก็ดี ความเสื่อมก็ดี ความเกิดก็ดี ความตายก็ดีย่อมปรากฏแก่ร่างกายซึ่งเกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ นี้ฉะนั้น ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วจึงเบื่อหน่ายได้บ้าง คลายกำหนัดได้บ้าง หลุดพ้นได้บ้างในร่างกายนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าในสิ่งที่ตถาคตเรียกว่า ‘จิต" บ้าง ‘มโน’บ้าง ‘วิญญาณ," บ้างนั้น ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วไม่อาจที่จะเบื่อหน่ายได้ ไม่