๘. อุทเทสวิภังคสูตร เล่ม ๑๔

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ควรฝึกที่ตถาคตผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปได้ทั่วทั้ง ๘ ทิศดังนี้

ข้อที่เรากล่าวดังนี้ว่า ‘พระอริยะนั้นเรียกได้ว่าเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกผู้ยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลาย’ นั้นเราอาศัยเหตุดังนี้กล่าวแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นต่างยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สฬายตนวิภังคสูตรที่ ๗

๘. อุทเทสวิภังคสูตร

ว่าด้วยพระมหากัจจานะขยายความพระพุทธภาษิต

{๖๓๘} [๓๑๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัส พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุทเทสวิภังค์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังอุทเทสวิภังค์นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”{๖๓๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตดังนี้ ครั้นแล้วพระองค์ผู้ทรงเป็นพระสุคตเจ้าได้เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร

{๖๔๐} [๓๑๔] ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปแล้วไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นจึงได้มีข้อปรึกษากันอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุทเทสโดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณา โดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป’ ดังนี้แล มิได้ทรงจำแนกเนี้อความโดยพิสดารก็เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหารแล้ว ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อนี้ให้พิสดารได้”ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “ท่านพระมหากัจจานะนี้แลเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนก็ยกย่องกันแล้ว ก็ท่านพระมหากัจจานะคงพอจะจำแนกเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อนี้ให้พิสดารได้ ถ้ากระไรพวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะยังที่อยู่ แล้วสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะกันเถิด”

{๖๔๑} ต่อจากนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะยังที่อยู่แล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พอนั่งเรียบร้อยแล้วได้กล่าวกะท่านพระมหากัจจานะดังนี้ว่า “ท่านกัจจานะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุทเทส โดยย่อแก่พวกกระผมว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่ เมื่อพิจารณาอยู่ ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป’ ดังนี้แล มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร ก็เสด็จลุกออกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหารแล้ว ดูก่อนท่านกัจจานะ ครั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน พวกกระผมนั้นได้มีข้อปรึกษากัน ดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุทเทสโดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้ลึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป’ ดังนี้แล มิได้ทรงจำแนกเนี้อความโดยพิสดาร ก็ทรงลุกออกจากอาสนะเสด็จเข้าไปยังพระวิหารแล้ว ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนี้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อนี้ให้พิสดารได้’

ดูก่อนท่านกัจจานะ พวกกระผมนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แล เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนก็ยกย่องกันแล้ว ก็ท่านพระมหากัจจานะพอที่จะจำแนกเนื้อความแห่งอุทเทส ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อนี้ให้พิสดารได้ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะยังที่อยู่แล้วพึงสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะกันเถิด’ ดังนี้ ขอให้ท่านพระมหากัจจานะช่วยจำแนกเนื้อความให้ฟังด้วยเถิด”{๖๔๒} [๓๑๕] ท่านพระมหากัจจานะกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งมีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ เที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่

เมื่อมีต้นไม้ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามโคนต้นและลำต้นเสีย เข้าใจไปว่าจะหาแก่นได้ที่กิ่งและใบ ฉันใด ข้ออุปมัยนี้ก็ฉันนั้น เมื่อพระศาสดาทรงปรากฏอยู่ต่อหน้าท่านทั้งหลาย แต่ท่านทั้งหลายกลับมองข้ามพระองค์ไปเสียแล้วมาเข้าใจว่าเนื้อความนี้จะสอบถามได้ที่ผม ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น ทรงมีพระจักษุ มีพระญาณ ทรงเป็นธรรม เป็นพรหม เป็นผู้เผยแผ่ เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้ขยายเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่ง

ธรรม เป็นพระตถาคต และเวลานี้ก็เป็นเวลาอันสมควรที่ท่านทั้งหลายจะทูลถามเนื้อความนี้ต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ทรงพยากรณ์แก่พวกท่านอย่างใด พวกท่านพึงทรงจำข้อนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”

ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวตอบว่า ‘ท่านกัจจานะ แท้จริงพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น ทรงมีพระจักษุ มีพระญาณ ทรงเป็นธรรม เป็นพรหม เป็นผู้เผยแผ่ เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้ขยายเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่งธรรม เป็นพระตถาคต และเวลานี้ก็เป็นเวลาอันสมควรที่พวกกระผมจะทูลถามเนื้อความนี้ต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์ทรงพยากรณ์อย่างใด พวกกระผมพึงทรงจำข้อนั้นไว้อย่างนั้น ก็จริงอยู่แล แต่ว่าท่านมหากัจจานะเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิณญูชนก็ยกย่องกันแล้ว ทั้งท่านมหากัจจานะเองก็สามารถจะแจกแจงเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้โดยย่อ ไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้ ขอท่านมหากัจจานะจงชี้แจงเถิด อย่าทำความหนักใจเลย”ท่านพระมหากัจจานะจึงกล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี ผมจะกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นรับคำแล้ว ท่านพระมหากัจจานะจึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า

{๖๔๓} “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อที่ท่านพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุทเทสโดยย่อแก่เราทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป’ ดังนี้ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหารนี้แล ข้าพเจ้าทราบถึงเนื้อความโดยพิสดารอย่างนี้ คือ

{๖๔๔} [๓๑๖] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไรเรียกว่า ‘ความรู้สึกฟุ้งซ่านไปภายนอก’

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุ มีความรู้สึกซาบซ่านไปตามนิมิตคือรูป ถูกความยินดีนิมิตคือรูปตรึงไว้ ถูกความยินดีนิมิตคือรูปผูกพันไว้ เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีนิมิตคือรูป พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘ความรู้สึกฟุ้งซ่านไปภายนอก’ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ได้ยินเสียงด้วยโสตะ มีความรู้สึกซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ มีความรู้สึกซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ลิ้มรสด้วยชิวหา มีความรู้สึกซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย มีความรู้สึกซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้รับรู้ธรรมารมณ์ด้วยมโน มีความรู้สึกซาบซ่านไปตามนิมิตคือธรรมารมณ์ ถูกความยินดีนิมิตคือธรรมารมณ์ตรึงไว้ถูกความยินดีนิมิตคือธรรมารมณ์ผูกพันไว้ เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีนิมิตคือ ธรรมารมณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘ความรู้สึกฟุ้งซ่านไปภายนอก’ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แลเรียกว่า ‘ความรู้สึกฟุ้งซ่านไปภายนอก’

{๖๔๕} [๓๑๗] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไรเรียกว่า ‘ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก’

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุ มีความรู้สึกไม่ซาบซ่านไปตามนิมิตคือรูป ไม่ถูกความยินดีนิมิตคือรูปตรึงไว้ ไม่ถูกความยินดีนิมิตคือรูปผูกพันไว้ ไม่เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีนิมิตคือรูป พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก’ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ได้ยินเสียงด้วยโสตะ มีความรู้สึกไม่ซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ มีความรู้สึกไม่ซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ลิ้มรสด้วยชิวหา มีความรู้สึกไม่ซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย มีความรู้สึกไม่ซาบซ่านไป...

ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้รับรู้ธรรมารมณ์ด้วยมโน มีความรู้สึกไม่ซาบซ่านไปตามนิมิตคือธรรมารมณ์ ไม่ถูกความยินดีนิมิตคือธรรมารมณ์ตรึงไว้ไม่ถูกนิมิตคือธรรมารมณ์ผูกพันไว้ ไม่เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีนิมิตคือธรรมารมณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก’

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แลเรียกว่า ‘ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก’

{๖๔๖} [๓๑๘] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไรเรียกว่า ‘จิตตั้งสงบอยู่ภายใน’

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ภิกษุนั้นมีความรู้สึกซาบซ่านไปตามปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ถูกความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกตรึงไว้ ผูกพันไว้ เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือ ความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตตั้งสงบอยู่ภายใน’ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ภิกษุนั้นมีความรู้สึกซาบซ่านไปตามปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ถูกความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิตรึงไว้ ผูกพันไว้ เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตตั้งสงบอยู่ภายใน’

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ภิกษุนั้นมีความรู้สึกซาบซ่านไปตามอุเบกขา ถูกความยินดีสุขอันเกิดแต่อุเบกขาตรึงไว้ ผูกพันไว้ เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีสุขอันเกิดแต่อุเบกขา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตตั้งสงบอยู่ภายใน’ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ภิกษุนั้นมีความรู้สึกซาบซ่านไปตามอทุกขมสุขเวทนา ถูกความยินดีอทุกขมสุขเวทนาตรึงไว้ ผูกพันไว้ เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือ ความยินดีอทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตตั้งสงบอยู่ภายใน’ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แลเรียกว่า ‘จิตตั้งสงบอยู่ภายใน’

{๖๔๗} [๓๑๙] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไรเรียกว่า ‘จิตไม่ตั้งสงบอยู่ภายใน’

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌาน...อยู่ภิกษุนั้นไม่มีความรู้สึกซาบซ่านไปตามปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่ถูกความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ตรึงไว้ ผูกพันไว้ ไม่เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตไม่ตั้งสงบอยู่ภายใน’ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเข้าทุติยฌาน...อยู่ ภิกษุนั้น ไม่มีความรู้สึกซาบซ่านไปตามปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่ถูกความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิตรึงไว้ ผูกพันไว้ ไม่เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตไม่ตั้งสงบอยู่ภายใน’

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌาน...อยู่ ภิกษุนั้นไม่มีความรู้สึกซาบซ่านไปตามอุเบกขา ไม่ถูกความยินดีสุขอันเกิดแต่อุเบกขาตรึงไว้ ผูกพันไว้ ไม่เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีสุขอันเกิดแต่อุเบกขา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตไม่ตั้งสงบอยู่ภายใน’

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเข้าจตุตถฌาน...เพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ภิกษุนั้นไม่มีความรู้สึกซาบซ่านไปตามอทุกขมสุขเวทนา ไม่ถูกความยินดีอทุกขมสุขเวทนาตรึงไว้ ผูกพันไว้ ไม่เกี่ยวข้องด้วยสังโยชน์คือความยินดีอทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกว่า ‘จิตไม่ตั้งสงบอยู่ภายใน’

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แลเรียกว่า ‘จิตไม่ตั้งสงบอยู่ภายใน’

{๖๔๘} [๓๒๐] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไรเป็นความสะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเล็งเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง เล็งเห็นรูปในอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาในรูปบ้าง รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนไป ย่อมเป็นอย่างอื่นได้ เพราะความแปรปรวนไปและเป็นอย่างอื่นของรูป เขาจึงมีความรู้สึกแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของรูป ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันเกิดจากความแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของรูปย่อมครอบงำจิตของเขาอยู่ได้ เพราะจิตถูกครอบงำ เขาจึงเป็นผู้หวาดเสียว คับแค้น ห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น ย่อมเล็งเห็นเวทนา... ย่อมเล็งเห็นสัญญา... ย่อมเล็งเห็นสังขาร... ย่อมเล็งเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง เล็งเห็น

อัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง เล็งเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง เล็งเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนไปย่อมเป็นอย่างอื่นได้ เพราะความแปรปรวนไปและเป็นอย่างอื่นของวิญญาณ เขาจึงมีความรู้สึกแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของวิญญาณ ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันเกิดจากความแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของวิญญาณย่อมครอบงำจิตของเขาอยู่ได้ เพราะจิตถูกครอบงำ เขาจึงเป็นผู้หวาดเสียว คับแค้น ห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แลเป็นความสะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น

{๖๔๙} [๓๒๑] ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อย่างไรเป็นความไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น

อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่เล็งเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ไม่เล็งเห็นรูปในอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาในรูปบ้าง รูปนั้นของท่านย่อมแปรปรวนไป ย่อมเป็นอย่างอื่นได้ เพราะความแปรปรวนไปและเป็นอย่างอื่นของรูป ท่านย่อมไม่มีความรู้สึกแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของรูป ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันเกิดจากความแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของรูป ย่อมครอบงำจิตของท่านอยู่ไม่ได้

เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ ท่านจึงเป็นผู้ไม่หวาดเสียว ไม่คับแค้น ไม่ห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น ย่อมไม่เล็งเห็นเวทนา... ย่อมไม่เล็งเห็นสัญญา... ย่อมไม่เล็งเห็นสังขาร... ย่อมไม่เล็งเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง ไม่เล็งเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง ไม่เล็งเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง วิญญาณนั้นของท่านย่อมแปรปรวนไปย่อมเป็นอย่างอื่นได้ เพราะความแปรปรวนไปและเป็นอย่างอื่นของวิญญาณ ท่านย่อมไม่มี

ความรู้สึกแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของวิญญาณ ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมอันเกิดจากความแปรปรวนไปตามความแปรปรวนของวิญญาณย่อมครอบงำจิตของท่านอยู่ไม่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ ท่านจึงเป็นผู้ไม่หวาดเสียว ไม่คับแค้น ไม่ห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น

{๖๕๐} ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อย่างนี้แลเป็นความสะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุทเทสโดยย่อแก่เราทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป’ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหารนี้แล ข้าพเจ้าทราบถึงเนื้อความโดยพิสดารอย่างนี้ ก็แลท่านทั้งหลายเมื่อต้องการอยู่ ก็พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามเนื้อความนั้นเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่พวกท่านอย่างใด พวกท่านพึงทรงจำคำพยากรณ์นั้นไว้อย่างนั้นเถิด”{๖๕๑} [๓๒๒] ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นยินดีอนุโมทนาภาษิตของท่านพระมหากัจจานะแล้วลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุทเทสโดยย่อแก่พวกข้าพระองค์ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์

และสมุทัยต่อไป’ ดังนี้ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน พวกข้าพระองค์นั้นได้มีข้อปรึกษากันดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุทเทสโดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงพิจารณาโดยอาการที่เมื่อพิจารณาอยู่ ความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น เมื่อความรู้สึกไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก ทั้งภายในก็ไม่สงบ แต่ไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่น จึงไม่มีเหตุให้เกิดชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ และสมุทัยต่อไป’ ดังนี้แล

มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร ก็เสด็จลุกออกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหารแล้ว ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อนี้ให้พิสดารได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัจจานะนี้แลเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้เป็นวิญญูชนก็ยกย่องกันแล้ว ก็ท่านพระมหากัจจานะพอที่จะจำแนกเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อนี้ให้พิสดารได้ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะยังที่อยู่แล้วพึงสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระมหากัจจานะกันเถิด’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต่อจากนั้นแล พวกข้าพระองค์จึงเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วสอบถามเนื้อความกะท่านแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหากัจจานะได้จำแนกเนื้อความแก่พวกข้าพระองค์นั้นแล้ว โดยอาการดังนี้ โดยบทดังนี้ และโดยพยัญชนะดังนี้”

{๖๕๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหากัจจานะเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก แม้หากเธอทั้งหลายสอบถามเนื้อความแห่งอุทเทสนั้นกะเรา เราก็จะพยากรณ์เนื้อความนั่นอย่างเดียวกันกับที่มหากัจจานะพยากรณ์แล้วเหมือนกัน ก็แลเนื้อความแห่งอุทเทสนั้นเป็นดังนี้แล เธอทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนี้เถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อุทเทสวิภังคสูตรที่ ๘

๙. อรณวิภังคสูตร

ว่าด้วยปฏิบัติไม่มีกิเลสต้องรณรงค์

{๖๕๓} [๓๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอรณวิภังค์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังอรณวิภังค์นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

หัวข้อธรรม

{๖๕๔} “ไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งสุขอาศัยกามคุณ ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเพียรอันทำตนให้ลำบาก อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ข้อปฏิบัติสายกลางที่ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดสองอย่างเหล่านั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน พึงรู้การยกย่องและพึงรู้การตำหนิ ครั้นรู้แล้วไม่พึงยกย่อง ไม่พึงตำหนิ พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น พึงรู้วินิจฉัยความสุข ครั้นรู้แล้ว