๔. โสณทัณฑสูตร เล่ม ๙

๔. โสณทัณฑสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโสณทัณฑะ

พราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปา

{๑๗๘} [๓๐๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นอังคะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงนครจัมปา ได้ยินว่า สมัยนั้นพระองค์ประทับอยู่ที่ขอบสระโบกขรณีคัคครา ในนครจัมปา

{๑๗๙} ก็สมัยนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะครองนครจัมปา ซึ่งคับคั่งด้วยผู้คน และสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วยหญ้า ไม้ นํ้า และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ

[๓๐๑] พราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปาได้ฟังข่าวมาว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้ว เสด็จจาริกไปในแคว้นอังคะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงนครจัมปาโดยลำดับ ประทับอยู่ที่สระโบรกขรณีคัคครา ในนครจัมปา ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็น สารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วย

พระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น เป็นความดีแท้”

ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปาออกจากนครจัมปารวมกันเป็นหมู่ ๆ พากันไปยังสระโบกขรณีคัคครา

{๑๘๐} [๓๐๒] สมัยนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะพักผ่อนกลางวันอยู่ ณ ปราสาทชั้นบน ได้เห็นพราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปาออกจากนครจัมปารวมกันเป็นหมู่ ๆ พากันไปยังสระโบกขรณีคัคครา จึงเรียกนักการมาถามว่า “พ่อนักการ พราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปาออกจากนครจัมปารวมกันเป็นหมู่ ๆ พากันไปยังสระโบกขรณีคัคคราทำไมกัน”

“ท่านผู้เจริญ เรื่องมีอยู่ว่า พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้ว เสด็จจาริกไปในแคว้นอังคะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงนครจัมปาโดยลำดับ ประทับอยู่ที่ขอบสระโบกขรณีัคัคครา ในนครจัมปา ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดม พระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วย วิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม’ พราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้นพากันไปเฝ้าท่านพระโคดมองค์นั้นกัน”

“ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปหาพวกพราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปาเหล่านั้นแล้วบอกพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย พราหมณ์โสณทัณฑะ สั่งมาว่าขอท่านทั้งหลายจงรอก่อน พราหมณ์โสณทัณฑะก็จักไปเฝ้าพระสมณโคดมด้วย”นักการรับคำแล้วไปหาพราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปา บอกตามคำสั่งว่า“ท่านทั้งหลาย พราหมณ์โสณทัณฑะสั่งมาว่าขอท่านทั้งหลายจงรอก่อน ท่านพราหมณ์โสณทัณฑะจะไปเฝ้าพระสมณโคดมด้วย”

เรื่องความดีของพราหมณ์โสณทัณฑะ

{๑๘๑} [๓๐๓] สมัยนั้น มีพวกพราหมณ์ต่างเมืองประมาณ ๕๐๐ คนมาพักอยู่ในนครจัมปาด้วยกรณียกิจบางอย่าง พวกเขาได้ทราบว่าพราหมณ์โสณทัณฑะจะไปเฝ้าพระสมณโคดม จึงพากันเข้าไปหาพราหมณ์โสณทัณฑะแล้วถามว่า “จริงหรือ ที่ว่าท่านจะไปเฝ้าพระสมณโคดม”“จริง ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคิดว่าจะไปเฝ้าพระสมณโคดม”

“อย่าเลย ท่านโสณทัณฑะ ท่านไม่ควรไปเฝ้าพระสมณโคดม ถ้าท่านไป ท่านจะเสียเกียรติยศ เกียรติยศของพระสมณโคดมจักรุ่งเรืองยิ่งขึ้น ด้วยเหตุนี้แหละ ท่านจึงไม่ควรไป พระสมณโคดมต่างหากที่ควรจะเสด็จมาหาท่านอนึ่ง ท่านเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด เพราะเหตุนี้แหละ ท่านจึงไม่ควรไปเฝ้าพระสมณโคดม พระสมณโคดมต่างหากควรจะเสด็จมาหาท่าน

อนึ่ง ท่านเป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และมหาปุริสลักษณะ ...

อนึ่ง ท่านมีรูปงาม น่าดูน่าชื่นชม กอปรด้วยผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนัก มีผิวพรรณคล้ายพรหม มีรูปร่างคล้ายพรหม ยากที่จะได้พบเห็น ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้มีวาจาไพเราะ มีสำเนียงไพเราะ มีคำพูดแบบชาวเมือง นุ่มนวล หาโทษมิได้ ให้ผู้ฟังเข้าใจเนื้อความได้ชัด ...

อนึ่ง ท่านเป็นอาจารย์และปาจารย์ของคนหมู่มาก สอนมนต์มาณพถึง ๓๐๐ คน มาณพเป็นอันมากต่างทิศต่างชนบทผู้ต้องการมนต์ ผู้ประสงค์จะมาเรียนมนต์ในสำนักของท่านต่างพากันมาหา ...

อนึ่ง ท่านเป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ ส่วนพระสมณโคดมเป็นคนหนุ่มและบวชแต่ยังหนุ่ม ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้อันพระเจ้าแผ่นดินมคธจอมเสนาพระนามว่าพิมพิสาร ทรงสักการะเคารพนับถือบูชานอบน้อม ...

อนึ่ง ท่านเป็นผู้อันพราหมณ์โปกขรสาติสักการะ เคารพ นับถือ บูชานอบน้อม ...

อนึ่ง ท่านครองนครจัมปาซึ่งคับคั่งด้วยผู้คนและสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วยหญ้า ไม้ นํ้า และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ เพราะเหตุนี้แหละ ท่านจึงไม่ควรไปเฝ้าพระสมณโคดม พระสมณโคดมต่างหากควรจะเสด็จมาหาท่าน”

แสดงพระพุทธคุณ

{๑๘๒} [๓๐๔] เมื่อพวกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณ์โสณทัณฑะได้กล่าวว่า “ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ขอพวกท่านจงฟังข้าพเจ้าบ้าง เรานี้แหละควรไปเฝ้าท่านพระโคดมพระองค์นั้น ท่านพระโคดมไม่ควรจะเสด็จมาหาเรา เพราะได้ยินว่าพระสมณโคดมเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายพระมารดาและพระบิดา มีพระครรภ์เป็นที่ทรงถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงพระชาติกำเนิด เพราะเหตุนี้แหละท่านพระโคดมจึงไม่ควรจะเสด็จมาหาเรา ที่ถูกเรานี้แหละควรไปเฝ้าพระองค์ท่านได้ยินว่า พระสมณโคดมทรงละพระญาติหมู่ใหญ่เสด็จออกผนวช ...

พระองค์ท่านทรงสละเงินทองเป็นอันมาก ทั้งที่อยู่ในพื้นดิน ทั้งที่อยู่ในอากาศเสด็จออกผนวช ...

พระองค์ท่านกำลังหนุ่มแน่น มีพระเกศาดำสนิท ทรงพระเจริญวัยขั้นปฐมวัย เสด็จออกทรงผนวชเป็นบรรพชิต ...

เมื่อพระมารดาและพระบิดาไม่ทรงปรารถนาให้ทรงผนวชมีพระ พักตร์อาบด้วยนํ้าพระเนตรทรงกันแสงอยู่ พระองค์ท่านทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ เสด็จออกผนวชเป็นบรรพชิต ...

พระองค์ท่านทรงมีพระรูปงาม น่าดูน่าชื่นชม กอปรด้วยพระฉวีวรรณผุดผ่องยิ่งนัก มีพระฉวีวรรณคล้ายพรหม มีพระรูปคล้ายพรหม ยากที่จะได้พบเห็น ...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้มีศีล มีศีลประเสริฐ มีศีลเป็นกุศล จำเริญด้วยศีลเป็นกุศล ...

พระองค์ท่านทรงมีพระวาจาไพเราะ มีพระสำเนียงไพเราะ ทรงมีพระวาจาแบบชาวเมือง นุ่มนวล หาโทษมิได้ ให้ผู้ฟังเข้าใจเนื้อความได้ชัด ...

พระองค์ท่านทรงเป็นอาจารย์และปาจารย์ของคนหมู่มาก ...

พระองค์ท่านสิ้นกามราคะแล้ว เลิกประดับตบแต่งแล้ว ...

พระองค์ท่านทรงเป็นกรรมวาที เป็นกิริยวาที ไม่ทรงมุ่งร้ายแก่พวกพราหมณ์ พระองค์ท่านทรงผนวชจากสกุลสูงคือสกุลกษัตริย์อันไม่เจือปน ...

พระองค์ท่านทรงผนวชจากสกุลมั่งคั่งมีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก ...

ชนต่างรัฐต่างชนบทพากันมาทูลถามปัญหาพระองค์ท่าน ...

เทวดาหลายพันมอบกายถวายชีวิต ถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พระกิตติศัพท์อันงามของพระองค์ท่านขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม’ ...

พระองค์ท่านทรงประกอบด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ ...

พระองค์ท่านทรงมีปกติกล่าวเชื้อเชิญ เจรจาผูกไมตรี ช่างปราศรัย ไม่สยิ้วพระพักตร์ พระพักตร์เบิกบาน มีปกติตรัสทักทายก่อน ...

พระองค์ท่านเป็นผู้อันบริษัท ๔ สักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมแล้ว ...

เทวดาและมนุษย์เป็นอันมากเลื่อมใสพระองค์ท่านยิ่งนัก ...

พระองค์ท่านทรงพำนักอยู่ในหมู่บ้านหรือนิคมใดๆ ในหมู่บ้านหรือนิคมนั้นๆ อมนุษย์จะไม่เบียดเบียนมนุษย์ ...

พระองค์ท่านทรงเป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ และทรงเป็นคณาจารย์ ได้รับการยกย่องว่าเป็นยอดของเจ้าลัทธิเป็นอันมาก พระสมณโคดมมิได้ทรง

รุ่งเรืองพระยศเหมือนพวกสมณพราหมณ์เหล่านี้ซึ่งรุ่งเรืองยศตามมีตามเกิด ที่แท้พระสมณโคดมทรงรุ่งเรืองพระยศด้วยวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยม ...

พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชพร้อมทั้งพระโอรสและพระมเหสี ทั้งราชบริพารและอำมาตย์ ทรงมอบกายถวายชีวิตถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พระเจ้าปเสนทิโกศลพร้อมทั้งพระโอรสและพระมเหสี ทั้งราช บริพารและอำมาตย์ ทรงมอบพระกายถวายชีวิตถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พราหมณ์โปกขรสาติพร้อมทั้งบุตรและภรรยา ทั้งบริวารและมิตรสหาย มอบกายถวายชีวิตถึงพระองค์ท่านเป็นสรณะ ...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้ที่พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงสักการะ เคารพ นับถือบูชา นอบน้อมแล้ว...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสักการะ เคารพ นับถือบูชา นอบน้อมแล้ว ...

พระองค์ท่านทรงเป็นผู้ที่พราหมณ์โปกขรสาติสักการะ เคารพ นับถือ บูชานอบน้อมแล้ว ...

พระองค์ท่านเสด็จถึงนครจัมปาประทับอยู่ที่ขอบสระโบกขรณีคัคคราในนครจัมปา ท่านทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งมาสู่เขตบ้านของเรา ท่านเหล่านั้นจัดว่าเป็นแขกของเรา และเป็นแขกอันเราควร สักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เพราะเหตุที่พระสมณโคดมเสด็จถึงนครจัมปา ประทับอยู่ ณ ขอบสระโบกขรณีคัคคราในนครจัมปา พระองค์ท่านจึงทรงเป็นแขกของพวกเรา และเป็นแขกที่พวกเราควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ฉะนั้นพระองค์ท่านจึงไม่ควรเสด็จมาหาเรา

ที่ถูกเราต่างหากควรจะไปเฝ้าพระองค์ท่าน ข้าพเจ้าทราบพระคุณของท่านพระโคดมเพียงเท่านี้ แต่ท่านพระโคดมไม่ใช่มีพระคุณเพียงเท่านี้ ความจริงพระองค์ท่านมีพระคุณหาประมาณมิได้”

{๑๘๓} [๓๐๕] เมื่อพราหมณ์โสณทัณฑะกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกพราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวว่า “ท่านโสณทัณฑะกล่าวชมพระสมณโคดมถึงเพียงนี้ ถึงหากท่านพระโคดมพระองค์นั้นจะประทับอยู่ไกลจากที่นี้ตั้งร้อยโยชน์ ก็ควรแท้ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะไปเฝ้า แม้จะต้องขนเสบียงไปก็ควร”

พราหมณ์โสณทัณฑะกล่าวว่า “ท่านทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น เราทั้งหมด จักไปเฝ้าพระสมณโคดมด้วยกัน”

ความปริวิตกของพราหมณ์โสณทัณฑะ

[๓๐๖] ลำดับนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะพร้อมด้วยคณะพราหมณ์หมู่ใหญ่ ได้ไปยังสระโบกขรณีคัคครา เมื่อผ่านพ้นราวป่าไปแล้ว ได้เกิดความคิดปริวิตกขึ้นอย่างนี้ว่า “ถ้าเราจะทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม หากพระองค์ตรัสกะเราอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์ ปัญหาข้อนี้ท่านไม่ควรถาม อย่างนั้น ที่ถูก ควรจะถามอย่างนี้’ บริษัทบริวารนี้จะดูหมิ่นเราได้ด้วย เหตุนั้นว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะเป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด จึงไม่อาจทูลถามปัญหาพระสมณโคดมโดยแยบคายได้’ ผู้ที่ถูกบริษัทบริวารดูหมิ่นเอาก็จะเสื่อมยศได้ ผู้ที่เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ เพราะได้ยศเราจึงมีโภคสมบัติ ถ้าพระสมณโคดมจะตรัสถามปัญหาเรา และเราแก้ไม่ถูกพระทัย ถ้าพระองค์ตรัสกะเราอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์ ปัญหาข้อนี้ท่านไม่ควรแก้อย่างนี้’ บริษัทบริวารนี้จะดูหมิ่นเราได้ด้วยเหตุนั้นว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะเป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด จึงไม่อาจแก้ปัญหาให้ถูกพระทัยพระสมณโคดมได้’ ผู้ที่ถูกบริษัทบริวารดูหมิ่นเอาก็จะเสื่อมยศได้ ผู้ที่เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ เพราะได้ยศเราจึงมีโภคสมบัติ อนึ่ง เราเข้ามาใกล้ถึงเพียงนี้แล้วยังมิได้ เฝ้าพระสมณโคดมเลยก็จะกลับเสียแล้ว บริษัทบริวารนี้จะดหมิ่นเราได้ด้วย

เหตุนั้นว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะเป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด ถือตัวจัด เป็นคนขลาด ไม่อาจเข้าเฝ้าพระสมณโคดมได้ เข้ามาใกล้ถึงเพียงนี้แล้ว ยังไม่ทันได้เฝ้าพระสมณโคดมเลย ไฉนจึงได้กลับเสียเล่า’ ผู้ที่ถูกบริษัทบริวาร ดูหมิ่นเอาก็จะเสื่อมยศได้ ผู้ที่เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ เพราะได้ยศ เราจึงมีโภคสมบัติ”

{๑๘๔} [๓๐๗] ลำดับนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ฝ่ายพราหมณ์และคฤหบดีชาวนครจัมปา บางพวกก็ถวายอภิวาท บางพวกก็ปราศรัย บางพวกก็ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้า บางพวกก็ประกาศชื่อและโคตร บางพวกก็นิ่งอยู่ แล้วต่างก็นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

[๓๐๘] ได้ยินว่า ในขณะนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะนั่งครุ่นคิดถึงแต่เรื่องนั้นว่า “ถ้าเราจะทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม หากพระองค์ตรัสกะเราอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์ ปัญหาข้อนี้ท่านไม่ควรถามอย่างนั้น ที่ถูก ควรจะถามอย่างนี้’ บริษัทบริวารนี้จะดูหมิ่นเราได้ด้วยเหตุนั้นว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะเป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด จึงไม่อาจทูลถามปัญหาพระสมณโคดม โดยแยบคายได้’ ผู้ที่ถูกบริษัทบริวารดูหมิ่นเอาก็จะเสื่อมยศได้ ผู้ที่เสื่อมยศ ก็จะเสื่อมโภคสมบัติ เพราะได้ยศเราจึงมีโภคสมบัติ ถ้าพระสมณโคดมจะ ตรัสถามปัญหาเรา และเราแก้ไม่ถูกพระทัย ถ้าพระองค์ตรัสกะเราอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์ ปัญหาข้อนี้ท่านไม่ควรแก้อย่างนี้’ บริษัทบริวารนี้จะดูหมิ่นเราได้ด้วยเหตุนั้นว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะเป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด จึงไม่อาจแก้ปัญหาให้ถูกพระทัยพระสมณโคดมได้’ ผู้ที่ถูกบริษัทบริวารดูหมิ่นเอาก็จะเสื่อมยศได้ ผู้ที่เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ เพราะได้ยศ เราจึงมีโภคสมบัติ” ถ้ากระไร ขอพระสมณโคดมพึงตรัสถามปัญหาเราในเรื่องไตรเพทอันเป็นของอาจารย์เรา เราจะพึงแก้ให้ถูกพระทัยของพระองค์ได้เป็นแน่”

ข้อบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์

{๑๘๕} [๓๐๙] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความคิดในใจของพราหมณ์โสณทัณฑะด้วยพระหฤทัยแล้วทรงดำริว่า “พราหมณ์โสณทัณฑะ นี้ลำบากใจตัวเองอยู่ ถ้ากระไร เราพึงถามปัญหาเขาในเรื่องไตรเพท อันเป็นของอาจารย์เขา”

ต่อแต่นั้น จึงได้ตรัสถามพราหมณ์โสณทัณฑะว่า “ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติเท่าไร พวกพราหมณ์จึงบัญญัติว่า ‘เป็นพราหมณ์’ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”

[๓๑๐] พราหมณ์โสณทัณฑะดำริว่า “เราได้ประสงค์จำนงหมาย ตั้งใจไว้แล้วว่า ‘ถ้ากระไร ขอพระสมณโคดมพึงตรัสถามปัญหาเราในเรื่องไตรเพทอันเป็นของอาจารย์เรา เราจะพึงแก้ให้ถูกพระทัยของพระองค์ได้เป็นแน่’ นั้น เผอิญพระองค์ก็ตรัสถามปัญหาเราในเรื่องไตรเพทอันเป็นของอาจารย์เรา เราจักแก้ปัญหาให้ถูกพระทัยได้เป็นแน่ทีเดียว”{๑๘๖} [๓๑๑] ลำดับนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะจึงเผยอกายขึ้นเหลียวดู บริษัทบริวารแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระโคดมผู้เจริญ บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการ พวกพราหมณ์ย่อมบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ และเมื่อเขาจะพูดว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงพูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย คุณสมบัติ ๕ ประการมีอะไรบ้างพระโคดมผู้เจริญ บุคคลผู้เป็นพราหมณ์ในโลกนี้

๑. เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด

๒. เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และมหาปุริสลักษณะ๓. เป็นผู้มีรูปงาม น่าดูน่าชื่นชม กอปรด้วยผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนัก มีผิวพรรณคล้ายพรหม มีรูปร่างคล้ายพรหม ยากที่จะได้พบเห็น

๔. เป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง

๕. เป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ของพวกปฏิคาหกผู้รับการบูชาด้วยกัน

พระโคดมผู้เจริญ บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ประการนี้แล พวกพราหมณ์จึงบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”

{๑๘๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ บรรดาคุณสมบัติทั้ง ๕ ประการนี้ ยกเสียประการหนึ่งแล้ว บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติเพียง ๔ อาจจะบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”พราหมณ์โสณทัณฑะทูลว่า “ก็ได้ พระโคดมผู้เจริญ บรรดาคุณสมบัติ ๕ ประการนี้ ยกเรื่องวรรณะเสียก็ได้ เพราะวรรณะจักทำอะไรได้ ด้วยเหตุว่าบุคคลผู้เป็นพราหมณ์

๑. เป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด

๒. เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และมหาปุริสลักษณะ

๓. เป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง

๔. เป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ของพวกปฏิคาหกผู้รับการบูชาด้วยกัน

พระโคดมผู้เจริญ บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๔ ประการนี้แล พวกพราหมณ์ย่อมบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”

{๑๘๘} [๓๑๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ก็บรรดาคุณสมบัติ ๔ ประการนี้ ยกเสียประการหนึ่งแล้ว บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ เพียง ๓ ประการ อาจจะบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”พราหมณ์โสณทัณฑะทูลว่า “ก็ได้ พระโคดมผู้เจริญ บรรดาคุณสมบัติ ๔ ประการนี้ จะยกมนต์เสียก็ได้ เพราะมนต์จักทำอะไรได้ ด้วยเหตุว่าบุคคลผู้เป็นพราหมณ์

๑.เป็นอุภโตสุชาต ทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด

๒.เป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง

๓.เป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ของพวกปฏิคาหกผู้รับการบูชาด้วยกัน

พระโคดมผู้เจริญ บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๓ ประการนี้แล พวกพราหมณ์จึงบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”

{๑๘๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ก็บรรดาคุณสมบัติ ๓ ประการนี้ ยกเสียประการหนึ่งแล้ว บุคคลประกอบด้วยคุณสมบัติเพียง ๒ ประการ อาจจะบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”พราหมณ์โสณทัณฑะทูลว่า “ก็ได้ พระโคดมผู้เจริญ บรรดาคุณสมบัติ ๓ ประการนี้ ยกชาติกำเนิดเสียก็ได้ เพราะชาติกำเนิดจักทำอะไรได้ ด้วยเหตุว่าบุคคลผู้เป็นพราหมณ์

๑. เป็นผู้มีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง

๒. เป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ของพวกปฏิคาหก ผู้รับการบูชาด้วยกัน

พระโคดมผู้เจริญ บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๒ ประการนี้แล พวกพราหมณ์จึงบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ และเมื่อเขาจะพูดว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงพูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”

{๑๙๐} [๓๑๓] เมื่อพราหมณ์โสณทัณฑะทูลอย่างนี้แล้ว พราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวว่า “ท่านโสณทัณฑะอย่าได้พูดอย่างนั้นเลย ท่านโสณทัณฑะอย่าได้พูดอย่างนั้นเลย ท่านโสณทัณฑะพูดลบหลู่วรรณะ พูดลบหลู่มนต์ พูดลบหลู่ชาติกำเนิด พูดคล้อยตามวาทะของพระสมณโคดมฝ่ายเดียวเท่านั้น”[๓๑๔] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพราหมณ์เหล่านั้นว่า “ถ้าพวกท่านคิดอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะมีความรู้น้อย พูดไม่ดี ด้อยปัญญา และไม่สามารถที่จะโต้ตอบกับพระสมณโคดมในเรื่องนี้ได้’ พราหมณ์โสณทัณฑะก็จงหยุดเสีย พวกท่านจงโต้ตอบกับเราเถิด แต่ถ้า

พวกท่านคิดอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะเป็นพหูสูต พูดดี เป็นบัณฑิต และสามารถที่จะโต้ตอบกับพระสมณโคดมในเรื่องนี้ได้’ พวกท่านก็จงหยุดเสีย พราหมณ์โสณทัณฑะจะได้โต้ตอบกับเรา”

{๑๙๑} [๓๑๕] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์โสณทัณฑะได้กราบทูลว่า “ขอพระโคดมผู้เจริญทรงหยุดเถิด ขอพระโคดมผู้เจริญทรงนิ่งเสียเถิด ข้าพระองค์จักโต้ตอบเขาโดยชอบด้วยเหตุผลเอง” แล้วจึงกล่าวกะพราหมณ์พวกนั้นว่า “ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนี้เลยว่า ‘ท่านโสณทัณฑะพูดลบหลู่วรรณะ พูดลบหลู่มนต์ พูดลบหลู่ชาติกำเนิด พูดคล้อยตามวาทะของพระสมณโคดมฝ่ายเดียวเท่านั้น’ ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าไม่ได้พูดลบหลู่วรรณะ หรือมนต์ หรือชาติเลย”{๑๙๒} [๓๑๖] สมัยนั้น อังคกมาณพผู้เป็นหลานของพราหมณ์โสณทัณฑะ นั่งอยู่ในบริษัทนั้นด้วย พราหมณ์โสณทัณฑะได้กล่าวกะพราหมณ์พวกนั้นว่า “ท่านทั้งหลาย นี้อังคกมาณพหลานของข้าพเจ้า พวกท่านเห็นหรือไม่”

พราหมณ์เหล่านั้นตอบว่า “เห็น ท่าน”

พราหมณ์โสณทัณฑะกล่าวต่อไปว่า “อังคกมาณพเป็นคนมีรูปงาม น่าดูน่าชื่นชม กอปรด้วยผิวพรรณงดงามยิ่งนัก มีผิวพรรณคล้ายพรหม มีรูปร่างคล้ายพรหม ยากที่จะได้พบเห็น ในบริษัทนี้ยกพระสมณโคดมเสีย ไม่มีใครมีผิวพรรณเสมออังคกมาณพเลย อังคกมาณพเป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนต์ รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็นผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และมหาปุริสลักษณะ ข้าพเจ้าเป็นผู้บอกมนต์แก่เธอ เธอเป็นอุภโตสุชาตทั้งฝ่ายมารดาและบิดา มีครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ ตำหนิไม่ได้

ด้วยอ้างถึงชาติกำเนิด ข้าพเจ้ารู้จักมารดาบิดาของเธอ (แต่ถ้า) อังคกมาณพจะพึงฆ่าสัตว์บ้าง จะพึงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้บ้าง จะพึงเป็นชู้ภรรยาของบุคคลอื่นบ้าง จะพึงกล่าวเท็จบ้าง จะพึงดื่มนํ้าเมาบ้าง ในเวลานี้ ในฐานะเช่นนี้ วรรณะจักทำอะไรได้ มนต์จักทำอะไรได้ และชาติกำเนิดจักทำอะไรได้ เพราะพราหมณ์ย่อมจะมีศีล มีศีลจำเริญมั่นคง และเป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นที่ ๑ หรือที่ ๒ ของปฏิคาหกผู้รับการบูชาด้วยกัน บุคคลผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๒ ประการนี้แล พวกพราหมณ์จึงจะบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ และเมื่อเขาจะบอกว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็จะพึงบอกได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”

เรื่องศีลและปัญญา

{๑๙๓} [๓๑๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ก็บรรดาคุณสมบัติ ๒ ประการนี้ ยกเสียประการหนึ่งแล้ว บุคคลผู้ประกอบด้วย คุณสมบัติเพียงประการเดียว อาจจะบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ และเมื่อเขาจะพูดว่าเราเป็นพราหมณ์ ก็พึงพูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นมุสาวาทด้วย”

พราหมณ์โสณทัณฑะทูลว่า “ข้อนี้ไม่ได้ พระโคดมผู้เจริญ เพราะว่าปัญญาต้องมีศีลช่วยชำระให้บริสุทธิ์ และศีลก็ต้องมีปัญญาช่วยชำระให้บริสุทธิ์ ศีลมีในบุคคลใด ปัญญาก็มีในบุคคลนั้น ปัญญามีในบุคคลใด ศีลก็มีในบุคคลนั้น ปัญญาเป็นของบุคคลผู้มีศีล ศีลก็เป็นของบุคคลผู้มีปัญญา และนักปราชญ์ย่อมกล่าวศีลกับปัญญาว่าเป็นยอดในโลก เปรียบเหมือนบุคคลล้างมือด้วยมือหรือล้างเท้าด้วยเท้า ฉันใด ปัญญาต้องมีศีลช่วยชำระให้บริสุทธิ์ และศีลก็ต้องมีปัญญาช่วยชำระให้บริสุทธิ์ ศีลมีในบุคคลใด ปัญญาก็มีในบุคคลนั้น ปัญญามีในบุคคลใด ศีลก็มีในบุคคลนั้น ปัญญาเป็นของบุคคลผู้มีศีล ศีลก็เป็นของบุคคลผู้มีปัญญา และนักปราชญ์ย่อมกล่าวศีลกับปัญญาว่าเป็นยอดในโลก ฉันนั้น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ปัญญาต้องมีศีลช่วยชำระให้บริสุทธิ์ และศีลก็ต้องมีปัญญาช่วยชำระให้บริสุทธิ์ ศีลมีในบุคคลใด ปัญญาก็มีในบุคคลนั้น ปัญญามีในบุคคลใด ศีลก็มีในบุคคลนั้น ปัญญาเป็นของบุคคลผู้มีศีล ศีลก็เป็นของบุคคลผู้มีปัญญา และนักปราชญ์ย่อมกล่าวศีลกับปัญญาว่าเป็นยอดในโลก เปรียบเหมือนบุคคลล้างมือด้วยมือหรือล้างเท้าด้วยเท้าฉะนั้น

{๑๙๔} [๓๑๘] ดูก่อนพราหมณ์ ศีลนั้นเป็นไฉน ปัญญานั้นเป็นไฉน”

พราหมณ์โสณทัณฑะทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มีความรู้ในเนี้อความนี้เท่านี้เอง ขอประทานวโรกาส เนื้อความแห่งภาษิตนี้ แจ่มแจ้งเฉพาะพระโคดมผู้เจริญเท่านั้น”

{๑๙๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงตั้งใจให้ดี เราจักกล่าว”

พราหมณ์โสณทัณฑะรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพราหมณ์โสณทัณฑะนั้นว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นทราบประจักษ์โลกนี้ตลอดทั้ง เทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง แล้วสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนคฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธา เขา

ย่อมเห็นตระหนักว่า *‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต

เมื่อบวชแล้วเขาสำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วย มารยาทและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรมที่เป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ

*จุลศีล

ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไรภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เธอละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เธอละการพูดเท็จเว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ

๗. เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

๘. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เธอฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เธอเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกาย ด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว

๑๒. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เธอเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เธอเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เธอเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เธอเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เธอเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เธอเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เธอเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เธอเว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่งการโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. เธอเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง๒๖. เธอเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ จุลศีล

มัชฌิมศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพราก

พืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๒. เธอเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมนํ้า สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่น ปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัด กระบวนทัพ กองทัพ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๔. เธอเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้ คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสะกา เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็กๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็กๆ เล่นธนูเล็กๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๕. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายเช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า

เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดีทำด้วย หนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๖. เธอเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภค โภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกายอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้ คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบนํ้าหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๗. เธอเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญ บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังประกอบดิรัจฉานกถาเห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม

เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๘. เธอเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้ คือ ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าซิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าซิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะ เสียหรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๙. เธอเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้ คือ รับสื่อสารให้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และกุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๑๐. เธอเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภด้วยลาภ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ มัชฌิมศีล

มหาศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนายหนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนํ้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชาลงเลขยันต์คุ้มกันบ้านเรือน วิชาหมองู วิชาหมอยาพิษ

วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๒. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะแก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๓. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์

ยาตราทัพว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชาภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนคร จักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้จักปราชัยเพราะเหตุนี้ ๆ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๔. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหาง จักมีแผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้

ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผล เป็นอย่างนี้’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๕ เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมี

ฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษาหาได้ยาก จักมีความร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความสำราญหาโรคมิได้’ หรือคำนวณ ฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๖. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ให้ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห์ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่ายมนต์ทำให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดูทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๗.

เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นนํ้ามนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้นเบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงนํ้ามัน หยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น ป้ายยาตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยา ชะแผล แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

จบ มหาศีล

ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ดูก่อนพราหมณ์ ศีลนั้นเป็นอย่างนี้แล”

อินทรียสังวร

“ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวมๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุผู้ประกอบด้วยอินทรียสังวรอันเป็นอริยะเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย”

สติสัมปชัญญะ

“ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ

ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ”

สันโดษ

“ดูก่อนพราหมณ์ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ

ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนพราหมณ์ สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหนก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนพราหมณ์ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ”

ละนิวรณ์

“ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้”

อุปมานิวรณ์ ๕

“ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนกู้หนี้มาประกอบการงานจนการงานของเขาสำเร็จผล เขาก็จะใช้หนี้เก่าที่เป็นต้นทุนเดิมจนหมด และก็ยังจะมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงดูบุตรภรรยา เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรากู้หนี้มาประกอบการงาน บัดนี้การงานของเราสำเร็จผลแล้ว เราได้ใช้หนี้ที่เป็นต้นทุนเดิมหมดสิ้นแล้ว และยังมีกำไรเหลือเก็บไว้สำหรับเลี้ยงบุตรภรรยาอีก’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความไม่มีหนี้นั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และร่างกายไม่มีกำลัง

สมัยต่อมาเขาหายป่วย บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลังขึ้น เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราป่วยเป็นไข้หนักได้รับความลำบาก บริโภคอาหารไม่ได้ และ ร่างกายไม่มีกำลัง บัดนี้เราหายป่วยแล้ว บริโภคอาหารได้ และร่างกายกลับมีกำลัง’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัส ซึ่งมีความไม่มีโรคนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ สมัยต่อมาเขาพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย ไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราต้องโทษถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ บัดนี้เราพ้นโทษออกจากเรือนจำนั้นมาโดยสวัสดีไม่มีภัย และเราไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายใดๆ เลย’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีการพ้นออกจากเรือนจำนั้นเป็นเหตุ ฉันใดดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนที่ตกเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ สมัยต่อมาเขาพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเราเป็นทาสพึ่งตัวเองไม่ได้ ต้องพึ่งผู้อื่น

ไปไหนตามความพอใจไม่ได้ บัดนี้เราพ้นจากความเป็นทาสนั้นแล้ว พึ่งตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งผู้อื่น เป็นไทแก่ตัว ไปไหนได้ตามความพอใจ’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ถึงความโสมนัสซึ่งมีความเป็นไทแก่ตัวนั้นเป็นเหตุ ฉันใด

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนมีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หาอาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า สมัยต่อมาเขาข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดี เขาก็จะคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อก่อนเรามีทรัพย์มีโภคสมบัติ เดินทางไกลกันดารที่หา อาหารได้ยาก มีภัยเฉพาะหน้า บัดนี้เราข้ามพ้นทางกันดารนั้นมาได้ ลุถึงละแวกหมู่บ้านอันร่มเย็นปลอดภัยโดยสวัสดีแล้ว’ เขาจะพึงได้ความปราโมทย์ ถึงความโสมนัสซึ่งมีการลุถึงภูมิสถานอันร่มเย็นนั้นเป็นเหตุ ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน พราหมณ์ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการ เหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตน เหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร

และเธอย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการที่ละได้แล้วในตน เหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นโทษออกจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันร่มเย็น

เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

ฌาน ๔

๑. ปฐมฌาน

เธอสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่นเอิบ

อิ่ม เอิบอาบ ซาบซ่านด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนพนักงานสรงสนานหรือลูกมือพนักงานสรงสนานผู้ชำนาญเกลี่ยผงแป้งที่ใช้ในการอาบนํ้าลงในภาชนะสำริด แล้วประพรมนํ้าไว้จนเปียกทั่ว ผงแป้งนั้นก็จะถูกยางซึมไปจับติดกันทั่วทั้งหมดย่อมไม่กระจายออก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและอันสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๒. ทุติยฌาน

ยังอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนห้วงนํ้าลึกมีน้ำพุขึ้น ไม่มีทางที่นํ้าจะไหลไปมาได้ ทั้งด้านตะวันออก ด้านตะวันตก ด้านเหนือ ด้านใต้ ถึงฝนจะไม่หลั่งสายนํ้าลงมาตามฤดูกาล แต่กระแสนํ้าเย็นก็พุขึ้นจากห้วงน้ำนั้น แล้วจะพึงทำห้วงน้ำนั้นแหละให้เอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็น ไม่มีส่วนไหนแห่งห้วงน้ำนั้นทั้งหมดที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยปีติ และสุขอันเกิดแต่สมาธิ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ปีติและ

สุขอันเกิดแต่สมาธิจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๓. ตติยฌาน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่น ซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนในกอบัวขาบ ในกอบัวหลวง หรือในกอบัวขาว ดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวบางเหล่าซึ่งเกิดในนํ้า เจริญในนํ้า ยังไม่พ้นนํ้า จมอยู่ในนํ้า มีนํ้าหล่อเลี้ยงไว้ ย่อมเอิบอาบ ซาบซ่าน เต็มอิ่มด้วยนํ้าเย็นตลอดยอดถึงเหง้า ไม่มีส่วนไหนแห่งดอกบัวขาบ ดอกบัวหลวง หรือดอกบัวขาวที่นํ้าเย็นจะไม่ถูกต้อง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล ย่อมทำกายนี้แหละให้ชุ่มชื่นซาบซ่าน เต็มอิ่ม เบาสบายด้วยสุขอันปราศจากปีติ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่สุขอันปราศจากปีติจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๔. จตุตถฌาน

ยังอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัส โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งสรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนนั่งคลุมโปงด้วยผ้าขาวอยู่ ไม่มีส่วนไหนแห่งร่างกายของเขาที่ผ้าขาวจะคลุมไม่ถูก ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล นั่งเข้าฌานแผ่ไปทั่วกายนี้แลด้วยใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีส่วนไหนแห่ง

สรรพางค์กายของเธอที่ใจอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วจะไม่ถูกต้อง ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

วิชชา ๘

๑. วิปัสสนาญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แลมีรูปร่าง ประกอบขึ้นจากมหาภูตรูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้’

เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงามตามธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น คนที่ตาดีหยิบแก้วไพฑูรย์นั้นวางไว้ในมือก็จะพิจารณาเห็นได้ว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งามโชติช่วง มีแปดเหลี่ยม ถูกเจียระไนดีแล้ว สุกใสแวววาวสมส่วนทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาวหรือสีนวลร้อยอยู่ข้างในนั้น’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ เธอย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายของเรานี้แลมีรูปร่างประกอบขึ้นมาจากมหาภูต รูป ๔ เกิดแต่มารดาบิดา เติบโตขึ้นด้วยข้าวสุกและขนมสด ไม่เที่ยง ต้องอบต้องนวดฟั้น มีอันทำลายและกระจัดกระจายไปเป็นธรรมดา และวิญญาณของเรานี้ก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เนื่องอยู่ในกายนี้’ ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๒. มโนมยิทธิญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนชักไส้ออกจากหญ้าปล้อง เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นไส้ นี้เป็นหญ้าปล้อง หญ้าปล้องก็อย่างหนึ่ง ไส้ก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ไส้ถูกชักออกจากหญ้าปล้องนั่นเอง’ หรือเปรียบเหมือนคนชักดาบออกจากฝัก เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นดาบ นี้เป็นฝัก ดาบก็อย่างหนึ่ง ฝักก็อย่างหนึ่ง ก็แต่ดาบถูกชักออกจากฝักนั่นเอง’ หรือเปรียบ เหมือนคนดึงงูออกจากคราบ เขาพึงรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘นี้เป็นงู นี้เป็นคราบ งูก็อย่างหนึ่ง คราบก็อย่างหนึ่ง ก็แต่งูถูกดึงออกจากคราบนั่นเอง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเนรมิตรูปอันเกิดแต่ใจ คือ เนรมิตกายอื่นจากกายนี้ มีรูปเกิดแต่ใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรียไม่บกพร่อง ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๓. อิทธิวิธญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้น ดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดิน

ก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนช่างหม้อหรือลูกมือของช่างหม้อผู้ชำนาญเมื่อนวดดินแล้ว พึงทำภาชนะชนิดต่างๆ ตามที่ตนต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือนช่างงาหรือลูกมือของช่างงาผู้ชำนาญเมื่อแต่งงาดีแล้ว พึงทำเครื่องงาชนิดต่างๆตามที่ต้องการให้สำเร็จได้ หรือเปรียบเหมือน ช่างทองหรือลูกมือของช่างทองผู้ชำนาญเมื่อหลอมทองดีแล้ว พึงทำทองรูปพรรณชนิดต่างๆ ที่ต้องการให้สำเร็จได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออิทธิวิธี เธอบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดิน เหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวง อาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๔. ทิพพโสตธาตุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่นไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และ เสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนเดินทางไกลได้ยินเสียงกลองบ้าง เสียงตะโพนบ้าง เสียงสังข์บ้าง เสียงบัณเฑาะว์บ้าง เสียงเปิงมางบ้าง เขาพึงเข้าใจได้ว่า ‘นั่นเสียงกลอง นั่นเสียงตะโพน นั่นเสียงสังข์ นั่นเสียงบัณเฑาะว์ นั่นเสียงเปิงมางบ้าง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิต เป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อทิพพโสตธาตุ เธอย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์ ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๕. เจโตปริยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณ เธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็น มหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิจิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้นดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนหญิงสาวหรือชายหนุ่มที่ชอบการแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่หมดจดหรือในภาชนะนํ้าที่ใส สะอาด หน้ามีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้ามีไฝฝ้า หรือหน้าไม่มีไฝฝ้าก็รู้ว่าหน้าไม่มี

ไฝฝ้า ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่นไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อเจโตปริยญาณ เธอย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของ บุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่ มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญา ของภิกษุนั้น

๖. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหาร

อย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนคนจากหมู่บ้านตนไปยังหมู่บ้านอื่น แล้วจากหมู่บ้านแม้นั้นไปยังหมู่บ้านอื่นอีก จากหมู่บ้านนั้นกลับมายังหมู่บ้าน ของตนตามเดิม เขาพึงระลึกได้อย่างนี้ว่า ‘เราได้จากหมู่บ้านของเรา ไปยังหมู่บ้านโน้น ในหมู่บ้านนั้นเราได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้ ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ และเราได้จากหมู่บ้านนั้นไปยังหมู่บ้านโน้น แม้ในหมู่บ้านโน้น เราก็ได้ยืนอย่างนี้ ได้นั่งอย่างนี้ ได้พูดอย่างนี้ ได้นิ่งอย่างนี้ แล้วเราก็กลับจากหมู่บ้านนั้นมายังหมู่บ้านของตนตามเดิม’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส

อ่อนควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้น นั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อม ทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๗. ทิพพจักขุญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่ง หมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต

นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ ด้วยประการฉะนี้ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนปราสาทตั้งอยู่ที่ทางสามแยกกลางพระนคร คนตาดียืนอยู่บนปราสาทนั้นพึงมองเห็นผู้คนที่กำลังเข้าสู่เรือนบ้าง กำลังออกจากเรือนบ้าง กำลังสัญจรไปมาอยู่ในถนนบ้าง นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนครบ้างได้ เขาพึงรู้ว่า ‘คนเหล่านี้เข้าไปสู่เรือนอยู่ คนเหล่านี้ออกจากเรือนอยู่ คนเหล่านี้สัญจรไปมาอยู่ในถนน คนเหล่านี้นั่งอยู่ที่สามแยกท่ามกลางพระนคร’ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ

เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุ อันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็น หมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้น

๘. อาสวักขยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้ อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนสระนํ้าบนยอดเขาใสสะอาดไม่ขุ่นมัว คนตาดียืนอยู่บนขอบสระนั้นก็พึงมองเห็นหอยโข่งและหอยกาบบ้าง ก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง ฝูงปลาที่กำลังว่ายอยู่บ้างหยุดอยู่บ้างในสระนั้นได้ เขาพึงรู้แจ้งอย่างนี้ว่า ‘สระนํ้านี้ใสสะอาด ในสระนํ้านี้มีหอยโข่งและ

หอยกาบบ้าง มีก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง มีฝูงปลากำลังว่ายอยู่บ้างหยุดอยู่บ้าง’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่าง นี้จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็น อย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนพราหมณ์ แม้ข้อนี้ก็จัดเป็นปัญญาของภิกษุนั้นดูก่อนพราหมณ์ ปัญญานั้นเป็นอย่างนี้แล”

พราหมณ์โสณทัณฑะประกาศตนเป็นอุบาสก

{๑๙๖} [๓๑๙] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์โสณทัณฑะ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิต ของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระองค์ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป และขอพระโคดมผู้เจริญพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ทรงรับภัตตาหารของข้าพระองค์เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพแล้ว

{๑๙๗} [๓๒๐] ลำดับนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้ว ลุกจากที่นั่งถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้วกลับไป

ครั้นล่วงราตรีนั้นแล้ว พราหมณ์โสณทัณฑะให้ตกแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตในนิเวศน์ของตนเสร็จแล้ว ให้คนไปกราบทูลเวลาภัตตาหาร แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว พระเจ้าข้า”

ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งเรียบร้อยแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของพราหมณ์โสณทัณฑะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์แล้วประทับนั่ง ณ อาสนะที่เขาปูลาดไว้ พราหมณ์โสณทัณฑะได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตให้อิ่มหนำด้วยมือของตนเสร็จแล้ว

{๑๙๘} [๓๒๑] ครั้งนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จแล้วทรงวางพระหัตถ์จากบาตรแล้ว จึงถือเอาอาสนะต่ำกว่า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์อยู่ในท่ามกลางบริษัทบริวาร จะลุกจากอาสนะถวายอภิวาทท่านพระโคดม บริษัทบริวารนั้นจะดูหมิ่นข้าพระองค์ด้วยเหตุนั้นได้ ผู้ที่ถูกบริษัทดูหมิ่นก็จะเสื่อมยศ ผู้ที่เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ เพราะได้ยศข้าพระองค์จึงมีโภคสมบัติ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์อยู่ในท่ามกลาง บริษัทบริวารประนมมือขึ้น ขอพระโคดมผู้เจริญจงเข้าพระทัยเถิดว่าเป็นการลุกจากอาสนะ ถ้าข้าพระองค์อยู่ในท่ามกลางบริษัทบริวารเปลื้องผ้าโพกออก ขอพระโคดมผู้เจริญจงเข้าพระทัยเถิดว่าเป็นการอภิวาทด้วยเศียรเกล้า ถ้าข้าพระองค์อยู่ในยานพาหนะ จะลงจากยานแล้วถวายอภิวาทพระโคดม บริษัทบริวารนั้นจะดูหมิ่นข้าพระองค์ด้วยเหตุนั้นได้ ผู้ที่ถูกบริษัทดูหมิ่นก็จะเสื่อมยศ ผู้เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ เพราะได้ยศ

ข้าพระองค์จึงมีโภคสมบัติ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์อยู่ในยานพาหนะยกปฏักขึ้น ขอพระโคดมผู้เจริญจงทรงเข้าพระทัยเถิดว่า เป็นการลงจากยานพาหนะของข้าพระองค์ ถ้าข้าพระองค์อยู่ในยานพาหนะลดร่มลง ขอพระโคดมผู้เจริญจงทรงเข้าพระทัยเถิดว่าเป็นการอภิวาทด้วยเศียรเกล้าของข้าพระองค์ดังนี้”[๓๒๒] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงชี้แจงพราหมณ์โสณทัณฑะ ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ทรงลุกจากอาสนะแล้วเสด็จกลับ ดังนี้แล

จบ โสณทัณฑสูตรที่ ๔

๕. กูฏทันตสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์ชื่อกูฏทันตะ

พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์

{๑๙๙} [๓๒๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ของชาวมคธชื่อหมู่บ้านขานุมัตต์ ได้ยินว่า สมัยนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในสวนอัมพลัฏฐิกา ใกล้หมู่บ้านขานุมัตต์ สมัยนั้น พราหมณ์กูฏทันตะอยู่ปกครองหมู่บ้านขานุมัตต์ซึ่งคับคั่งด้วยผู้คนและสัตว์เลี้ยง อุดมสมบูรณ์ด้วย หญ้า ไม้ นํ้า และธัญญาหาร ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศล พระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นของขวัญพิเศษ

ก็สมัยนั้น พราหมณ์กูฏทันตะได้เตรียมมหายัญอยู่ โคเพศผู้ ๗๐๐ ลูกโคเพศผู้ ๗๐๐ ลูกโคเพศเมีย ๗๐๐ แพะ ๗๐๐ และแกะ ๗๐๐ ถูกนำเข้าไปผูกไว้ที่หลักเพื่อบูชายัญ

{๒๐๐}[๓๒๔] พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านขานุมัตต์ได้สดับข่าวมาว่า “พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยสกุลแล้วเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงหมู่บ้านขานุมัตต์โดยลำดับ ประทับอยู่ในสวนอัมพลัฏฐิกา ใกล้หมู่บ้านขาณุมัตต์ ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้