๑๓. เตวิชชสูตร เล่ม ๙

๑๓. เตวิชชสูตร

ว่าด้วยเรื่องพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท

{๓๖๕} [๕๑๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกอยู่ในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ของชาวโกศลชื่อว่ามนสากตะ ได้ยินว่า ในเวลานั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อัมพวัน ริมฝั่งแม่นํ้าอจิรวดี ทิศเหนือแห่งมนสากตคาม{๓๖๖} [๕๑๙] สมัยนั้น พราหมณ์มหาศาลผู้มีชื่อเสียงอาศัยอยู่ในมนสากตคามมากด้วยกัน คือ วังกีพราหมณ์ ตารุกขพราหมณ์ โปกขรสาติพราหมณ์ ชาณุสโสณีพราหมณ์ โตเทยยพราหมณ์ และพราหมณ์มหาศาลผู้มีชื่อเสียงอื่น ๆ อีก[๕๒๐] ครั้งนั้น วาเสฏฐมาณพกับภารทวาชมาณพพากันเดินเล่นอยู่ ได้พูดกันขึ้นถึงเรื่องทางและมิใช่ทาง

วาเสฏฐมาณพพูดขึ้นว่า “ทางที่ท่านโปกขรสาติพราหมณ์บอกไว้นี้เท่านั้นเป็นทางตรง เป็นเส้นทางสำหรับเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายของพรหมได้”

ฝ่ายภารทวาชมาณพพูดอย่างนี้ว่า “ทางที่ท่านตารุกขพราหมณ์บอกไว้นี้เท่านั้นเป็นทางตรง เป็นเส้นทางสำหรับเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายของพรหมได้”

วาเสฏฐมาณพไม่อาจให้ภารทวาชมาณพยอมได้ ข้างฝ่ายภารทวาชมาณพก็ไม่อาจให้วาเสฏฐมาณพยอมได้เช่นกัน

{๓๖๗} [๕๒๑] ครั้งนั้น วาเสฏฐมาณพบอกภารทวาชมาณพว่า “ภารทวาชะ ก็พระสมณโคดมนี้แลเป็นโอรสของเจ้าศากยะ ทรงผนวชจากศากยสกุล ประทับอยู่ ณ อัมพวัน ริมฝั่งแม่นํ้าอจิรวดี เขตพราหมณคามชื่อมนสากตะ ทางทิศเหนือ เกียรติศัพท์อันงามของท่านสมณโคดมนั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ มาพวกเราไปกันเถิด ภารทวาชะ เราจักเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมถึงที่ประทับด้วยกัน ครั้นแล้วจักกราบทูลถามความข้อนี้กะพระสมณโคดม พระสมณโคดมจะทรงตอบเราทั้งสองอย่างไร พวกเราก็จักจดจำข้อความนั้นไว้อย่างนั้น”ภารทวาชมาณพรับคำวาเสฏฐมาณพแล้วพากันไป

ว่าด้วยเรื่องทางและมิใช่ทาง

{๓๖๘} [๕๒๒] ครั้งนั้น วาเสฏฐมาณพกับภารทวาชมาณพเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

วาเสฏฐมาณพได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อข้าพระองค์ทั้งสองพากันเดินเล่นอยู่ ได้พูดกันขึ้นถึงเรื่องทางและมิใช่ทาง ข้าพระองค์พูดอย่างนี้ว่า ‘ทางที่ท่านโปกขรสาติพราหมณ์บอกไว้นี้เท่านั้นเป็นทางตรง เป็นเส้นทางสำหรับเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายของพรหมได้’ ฝ่ายภารทวาชมาณพพูดอย่างนี้ว่า ‘ทางที่ท่านตารุกขพราหมณ์บอกไว้นี้เท่านั้นเป็นทางตรง เป็นเส้นทางสำหรับเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายของพรหมได้’

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ในเรื่องทางและมิใช่ทางนี้ ยังมีการถือผิดกันอยู่ ยังมีการกล่าวผิดกันอยู่ ยังมีการกล่าวต่างกันอยู่”[๕๒๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวาเสฏฐะ ตามที่ท่านพูดว่า ‘ทางที่ท่านโปกขรสาติพราหมณ์บอกไว้เท่านั้น เป็นทางตรง เป็นเส้นทางสำหรับเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหาย ของพรหมได้’ ฝ่ายภารทวาชมาณพพูดว่า ‘ทางที่ท่านตารุกขพราหมณ์บอกไว้เท่านั้น เป็นทางตรง เป็นเส้นทางสำหรับเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายของพรหมได้’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกท่านจะถือผิดกันในแง่ไหน จะกล่าวผิดกันในแง่ไหน จะกล่าวต่างกันในแง่ไหน”[๕๒๔]

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ในเรื่องทางและมิใช่ทาง พราหมณ์ทั้งหลาย คือ พวกอัทธริยพราหมณ์ พวกติตติริยพราหมณ์ พวกฉันโทกพราหมณ์ พวกพวหริธพราหมณ์ ย่อมบัญญัติหนทางไว้ต่างกันก็จริง ถึงอย่างนั้น ทางเหล่านั้นทั้งมวลล้วนเป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายของพรหมได้ เปรียบเหมือนในที่ใกล้หมู่บ้านหรือนิคม แม้จะมีหนทางต่างๆ มากสายก็จริง ที่แท้หนทางเหล่านั้นทั้งมวลล้วนมาบรรจบกันที่หมู่บ้านทั้งนั้น ฉันใด ในเรื่องทางและมิใช่ทาง ก็ฉันนั้นเหมือนกัน พราหมณ์ทั้งหลาย คือ พวกอัทธริยพราหมณ์ พวกติตติริยพราหมณ์

พวกฉันโทกพราหมณ์ พวกพวหริธพราหมณ์ บัญญัติหนทางไว้ต่างกันก็จริง ถึงอย่างนั้น ทางเหล่านั้นทั้งมวลล้วนเป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายของพรหมได้ทั้งนั้น”

ข้อซักถามวาเสฏฐมาณพ

[๕๒๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนวาเสฏฐะ เธอพูดว่าทางเหล่านั้นนำออกได้จริงหรือ”วาเสฏฐมาณพทูลตอบว่า “ข้าพระองค์พูดว่านำออกได้จริง ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ เธอพูดว่าทางเหล่านั้นนำออกได้จริงหรือ”

“ข้าพระองค์พูดว่านำออกได้จริง ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ เธอพูดว่าทางเหล่านั้นนำออกได้จริงหรือ”

“ข้าพระองค์พูดว่านำออกได้จริง ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ บรรดาพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท มีพราหมณ์แม้สักคนหนึ่งไหมที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้”

“ไม่มีเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ มีอาจารย์ของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทสักคนหนึ่งไหม ที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้”“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ มีปาจารย์ของอาจารย์แห่งพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท สักคนหนึ่งไหมที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้”“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ มีอาจารย์สักคนหนึ่งไหมที่สืบมาเจ็ดชั่วอาจารย์ของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทสักคนหนึ่งไหมที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้”

“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

{๓๖๙} [๕๒๖] “ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้เหล่าฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรส ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์ สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้ บอกไว้ ผู้กล่าวไว้ อย่างนี้ว่า ‘พวกเรารู้ พวกเราเห็นที่อยู่ของพรหม หรือทิศทางที่พรหมอยู่ หรือภพที่พรหมอยู่’ ดังนี้ มีบ้างไหมซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้”“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

{๓๗๐} [๕๒๗] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ได้ยินว่า บรรดาพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท แม้สักคนหนึ่งที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้ ไม่มีเลยเชียวหรือ”

“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้อาจารย์สักคนหนึ่งของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้ ไม่มีเลยเชียวหรือ”

“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้ปาจารย์ของอาจารย์แห่งพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทสักคนหนึ่งที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้ ไม่มีเลยเชียวหรือ”

“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ อาจารย์ที่สืบมาแต่เจ็ดชั่วอาจารย์ของพราหมณ์ ผู้ได้ไตรเพทสักคนหนึ่งที่เคยเห็นพรหม ซึ่งพอจะอ้างเป็นพยานได้ ไม่มีเลยเชียวหรือ”

“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ ได้ยินว่า แม้เหล่าฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรส ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้ บอกไว้ ก็มิได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘พวกเรารู้ พวกเราเห็นที่อยู่ของพรหม หรือทิศทางที่พรหมอยู่ หรือภพที่พรหมอยู่’ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้น กล่าวอย่างนี้ว่า “พวกเราไม่รู้ พวกเราไม่เห็น แต่พวกเราแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมนั้นว่า ‘หนทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่งพรหมได้’ ดังนี้มิใช่หรือ{๓๗๑} [๕๒๘] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทย่อมนำพาไม่ได้มิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทย่อมนำพาไม่ได้แน่นอน”

“ถูกละ วาเสฏฐะ พวกพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทไม่รู้จักพรหม ไม่เห็นพรหม แต่กลับแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมว่า ‘หนทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่งพรหมได้’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

[๕๒๙] ดูก่อนวาเสฏฐะ เหมือนแถวคนตาบอดเกาะหลังกันและกัน คนต้นก็ไม่เห็น คนกลางก็ไม่เห็น แม้คนท้ายก็ไม่เห็น ฉันใด ภาษิตของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มีอุปมาเหมือนแถวคนตาบอดฉันนั้นเหมือนกัน คนต้นก็ไม่เห็น คนกลางก็ไม่เห็น แม้คนท้ายก็ไม่เห็น ภาษิตของพราหมณ์ ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นเป็นคำน่าหัวเราะ เป็นคำต่ำต้อย เป็นคำเปล่า เป็นคำเหลวไหลทีเดียว

[๕๓๐] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทหรือแม้คนอื่นเป็นอันมากย่อมเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ ว่าดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ขึ้นเมื่อใด ตกเมื่อใด และอ้อนวอน ชื่นชม ประนมมือ นมัสการ เดินเวียนรอบอยู่ มิใช่หรือ”

“เป็นอย่างนั้น ท่านพระโคดม พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทหรือแม้คนอื่นเป็นอันมากย่อมเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ว่าดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ขึ้นเมื่อใด ตกเมื่อใด และอ้อนวอน ชื่นชม ประนมมือ นมัสการ เดินเวียนรอบอยู่”

{๓๗๒} [๕๓๑] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ ข้อที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทหรือแม้คนอื่นเป็นอันมากย่อมเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ว่าดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ขึ้นเมื่อใด ตกเมื่อใด และอ้อนวอน ชื่นชม ประนมมือ นมัสการ เดินเวียนรอบอยู่ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นสามารถแสดงทางเพื่อไปอยู่ร่วมกับดวงจันทร์และดวงอาทิตย์แม้เหล่านั้นว่า ‘ทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์’ ดังนี้ได้ไหมเล่า”“ไม่ได้ ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทหรือแม้คนอื่นเป็น อันมากย่อมเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ว่าดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ขึ้นเมื่อใด ตกเมื่อใด และอ้อนวอน ชื่นชม ประนมมือ นมัสการ เดินเวียนรอบอยู่ แต่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นก็ยังไม่สามารถแสดง หนทางเพื่อไปอยู่ร่วมกับดวงจันทร์และดวงอาทิตย์แม้เหล่านั้นได้ว่า ‘หนทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามหนทางนั้นให้เป็นสหายแห่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ได้’

[๕๓๒] รวมความได้ว่าพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทมิได้เห็นพรหมเป็นพยาน แม้พวกอาจารย์ของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มิได้เห็น แม้พวกปาจารย์ของอาจารย์แห่งพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มิได้เห็น แม้พวกอาจารย์ที่สืบมาเจ็ดชั่วอาจารย์ก็มิได้เห็น แม้เหล่าฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรส ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้

บอกไว้ ก็มิได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘พวกเรารู้ พวกเราเห็นที่อยู่ของพรหม หรือทิศทางที่พรหมอยู่ หรือภพที่พรหมอยู่’ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้น กลับกล่าวอย่างนี้ว่า “พวกเราไม่รู้ พวกเราไม่เห็น แต่พวกเราแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมนั้นว่า ‘หนทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่งพรหมได้’{๓๗๓} [๕๓๓] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้ มิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

“ถูกละ วาเสฏฐะ ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทไม่รู้จักพรหม ไม่เห็นพรหม จักแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมนั้นว่า ‘ทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่งพรหมได้’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

อุปมาด้วยนางงามประจำชนบท

{๓๗๔} [๕๓๔] ดูก่อนวาเสฏฐะ เหมือนอย่างชายคนหนึ่งพูดปรารภถึงหญิงสาวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าปรารถนารักใคร่นางงามประจำชนบทนี้’ คนทั้งหลายจึงถามเขาว่า ‘พ่อคุณ นางงามประจำชนบทที่พ่อปรารถนารักใคร่นั้น พ่อรู้จักนางแล้วหรือว่า เป็นนางกษัตริย์หรือนางพราหมณี เป็นนางแพศย์หรือนางศูทร’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงตอบว่า ‘ไม่รู้จัก’ คนทั้งหลายพึงถามเขาต่อไปว่า ‘พ่อคุณ นางงามประจำชนบทที่พ่อปรารถนารักใคร่นั้น พ่อรู้จักนางแล้วหรือว่า มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ สูงต่ำหรือสันทัด มีผิวดำหรือสีคลํ้า หรือมีผิวสีทอง อยู่ในหมู่บ้าน ในนิคมหรือเมืองโน้น’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงตอบว่า ‘ไม่รู้จัก’ คนทั้งหลายก็จะกล่าวกะเขาว่า ‘พ่อคุณ พ่อปรารถนารักใคร่หญิงที่พ่อไม่รู้จัก ไม่เคยเห็นอย่างนั้นหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว ก็จะพึงตอบว่า ‘อย่างนั้นครับ’[๕๓๕] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้นคำพูดของชายคนนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้ มิใช่หรือ”

“ถูกแล้ว ท่านพระโคดม คำพูดของชายคนนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

[๕๓๖] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ฉันนั้นเหมือนกัน พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท ก็มิได้เห็นพรหมเป็นพยาน แม้พวกอาจารย์ของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มิได้เห็น แม้พวกปาจารย์ของอาจารย์แห่งพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มิได้เห็น แม้พวกอาจารย์ที่สืบมาเจ็ดชั่วอาจารย์ก็มิได้เห็น แม้เหล่าฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรส ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้

บอกไว้ ก็มิได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘พวกเรารู้พวกเราเห็นที่อยู่ของพรหม หรือทิศทางที่พรหมอยู่ หรือภพที่พรหมอยู่’ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นกลับ กล่าวอย่างนี้ว่า “พวกเราไม่รู้ พวกเราไม่เห็น แต่พวกเราแสดงหนทาง เพื่อความเป็นสหายของพรหมนั้นว่า ‘หนทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่ง พรหมได้’{๓๗๕} [๕๓๗] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจักสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของพวกพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้ มิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพวกพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทนั้น ย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

“ถูกละ วาเสฏฐะ ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทไม่รู้จักพรหม ไม่เห็นพรหม จักแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมนั้นว่า ‘ทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่งพรหมได้’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

อุปมาด้วยบันได

{๓๗๕} [๕๓๘] ดูก่อนวาเสฏฐะ เหมือนอย่างบุรุษทำบันไดที่สี่แยกหนทางใหญ่เพื่อขึ้นปราสาท คนทั้งหลายพึงกล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ พ่อจะทำบันไดขึ้นปราสาท พ่อรู้ปราสาทนั้นแล้วหรือว่าอยู่ทางทิศตะวันออกหรือทิศใต้ ทิศตะวันตกหรือทิศเหนือ ตัวปราสาทสูงหรือต่ำ หรือขนาดปานกลาง’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงตอบว่า ‘ไม่รู้จัก’ คนทั้งหลายก็จะกล่าวกะเขาว่า ‘พ่อคุณ พ่อจะทำบันไดเพื่อขึ้นปราสาทที่พ่อไม่รู้จักไม่เคยเห็น อย่างนั้นหรือ’ เมื่อเขาถูกถามอย่างนี้แล้วจะตอบว่า ‘อย่างนั้นครับ’

[๕๓๙] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น คำของบุรุษนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้มิใช่หรือ”

‘‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น คำของบุรุษนั้นย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

[๕๔๐] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ฉันนั้นเหมือนกัน พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มิได้เห็นพรหมเป็นพยาน แม้พวกอาจารย์ของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มิได้เห็น แม้พวกปาจารย์ของอาจารย์แห่งพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทก็มิได้เห็น แม้พวกอาจารย์ที่สืบมาเจ็ดชั่วอาจารย์ก็มิได้เห็น แม้เหล่าฤๅษีผู้เป็นบุรพาจารย์ของพวกพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรส ฤๅษีภารทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสป ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนต์สอนมนต์ไว้ มีบทมนต์เก่าที่ขับไว้ บอกไว้ รวบรวมไว้แล้ว ซึ่งพราหมณ์ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ได้พากันขับตาม กล่าวตาม กล่าวได้ถูกต้อง บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านเหล่านั้นได้กล่าวไว้ บอกไว้ ก็มิได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘พวกเรารู้ พวกเราเห็นที่อยู่ของพรหม หรือทิศทางที่พรหมอยู่ หรือภพที่พรหมอยู่’ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้น กลับกล่าวอย่างนี้ว่า “พวกเราไม่รู้ พวกเราไม่เห็น แต่พวกเราแสดง

หนทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมนั้นว่า ‘หนทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหาย แห่งพรหมได้’

[๕๔๑] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้ มิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น ภาษิตของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทย่อมเป็นคำที่นำพาไม่ได้แน่นอน”

“ถูกละ วาเสฏฐะ ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นไม่รู้จักพรหมไม่เห็นพรหม จักแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมนั้นว่า ‘ทางนี้แหละเป็นทางตรง เป็นเส้นทางเดิน เป็นทางนำออก นำผู้ดำเนินไปตามทางนั้นให้เป็นสหายแห่งพรหมได้’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

อุปมาด้วยแม่นํ้าอจิรวดี

{๓๗๖} [๕๔๒] ดูก่อนวาเสฏฐะ เปรียบเหมือนแม่น้ำอจิรวดีนี้มีน้ำเต็มเปี่ยม เสมอฝั่ง พอกาก้มกินได้ ครั้งนั้น บุรุษผู้ต้องการจะข้ามฝั่ง แสวงหาฝั่ง ไปถึงฝั่ง ประสงค์จะข้าม เขายืนที่ฝั่งนี้ร้องเรียกฝั่งโน้นว่า ‘ฝั่งโน้นช่วยมาฝั่งนี้หน่อย ฝั่งโน้นช่วยมาฝั่งนี้หน่อย’{๓๗๖} [๕๔๓] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ฝั่งโน้นของแม่น้ำอจิรวดีจะเลื่อนมาสู่ฝั่งนี้ เพราะเหตุที่บุรุษนั้นร้องเรียก เพราะเหตุที่อ้อนวอน เพราะเหตุที่ปรารถนา หรือเพราะเหตุที่ยินดี อย่างนั้นไหม”“เลื่อนมาไม่ได้ ท่านพระโคดม”

[๕๔๔] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ฉันนั้นเหมือนกัน พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท ละธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์เสีย กลับไปยึดถือธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์

ไม่ได้มาประพฤติเสีย กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกเราร้องเรียกพระอินทร์ ร้องเรียกพระจันทร์ ร้องเรียกพระวรุณ ร้องเรียกพระอีสาน ร้องเรียกพระประชาบดี ร้องเรียกพระพรหม ร้องเรียกพระมหินทร์’ ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นละธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์เสียกลับไป ยึดถือธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์ไม่ได้มาประพฤติอยู่ หลังจากตายแล้ว จักเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหมเพราะเหตุที่ร้องเรียก เพราะเหตุที่อ้อนวอน เพราะเหตุที่ปรารถนา หรือเพราะเหตุที่ยินดี ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้{๓๗๗} [๕๔๕] ดูก่อนวาเสฏฐะ เปรียบเหมือนแม่น้ำอจิรวดี มีน้ำเต็มเปี่ยม เสมอฝั่ง พอกาก้มกินได้ ครั้งนั้น บุรุษผู้ต้องการจะข้ามฝั่ง แสวงหาฝั่ง ไปถึงฝั่ง ประสงค์จะข้าม เขาเอาเชือกอย่างเหนียวมามัดแขนไพล่หลัง อย่างแน่นหนาอยู่ที่ริมฝั่งนี้ ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะข้ามแม่น้ำอจิรวดีได้ไหม”

“ไม่ได้ ท่านพระโคดม”

[๕๔๖] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ฉันนั้นเหมือนกัน กามคุณ ๕ เหล่านี้ในวินัยของพระอริยเจ้าเรียกว่า ขื่อคา บ้าง เรียกว่า เครื่องจองจำ บ้าง กามคุณ ๕ เป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด กามคุณ ๕ เหล่านี้ในวินัยของพระอริยเจ้าเรียกว่า ขื่อคา บ้าง เรียกว่า เครื่องจองจำ บ้าง

ดูก่อนวาเสฏฐะ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทกำหนัด สยบ หมกมุ่น ไม่แลเห็นโทษ ไม่มีปัญญาคิดสลัดออก บริโภคกามคุณ ๕ เหล่านี้อยู่ ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นละธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์เสียกลับไปยึดถือ ธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์ไม่ได้มาประพฤติอยู่ กำหนัด สยบ หมกมุ่น ไม่แลเห็นโทษ ไม่มีปัญญาคิดสลัดออก บริโภคกามคุณ ๕ ติดตรวนคือ กามฉันทะอยู่ หลังจากตายไปจักเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้{๓๗๘} [๕๔๗] ดูก่อนวาเสฏฐะ เปรียบเหมือนแม่น้ำอจิรวดี มีนํ้าเต็มเปี่ยม เสมอฝั่งพอกาก้มกินได้ ครั้งนั้น บุรุษผู้ต้องการจะข้ามฝั่ง แสวงหาฝั่ง ไปถึงฝั่ง ประสงค์จะข้าม เขากลับนอนคลุมโปงอยู่เสียที่ฝั่งนี้ ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะข้ามแม่น้ำอจิรวดีได้ไหม

“ไม่ได้ พระโคดมผู้เจริญ”

[๕๔๘] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ฉันนั้นเหมือนกัน นิวรณ์ ๕ อย่างเหล่านี้ ในวินัยของพระอริยเจ้าเรียกว่า เครื่องหน่วงเหนี่ยว บ้าง เครื่องกางกั้น บ้าง เครื่องรัดรึงบ้าง เครื่องตรึงตราบ้าง นิวรณ์ ๕ เป็นไฉน คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาปาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ นิวรณ์ ๕ เหล่านี้แล ในวินัยของพระอริยเจ้าเรียกว่า เครื่องหน่วงเหนี่ยวบ้าง เครื่องกางกั้นบ้าง เครื่องรัดรึงบ้าง เครื่องตรึงตราบ้าง

{๓๗๙} [๕๔๙] ดูก่อนวาเสฏฐะ พวกพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทถูกนิวรณ์ ๕ เหล่า นี้หน่วงเหนี่ยว กางกั้น รัดรึง ตรึงตราไว้แล้ว ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นละธรรมที่ทำให้เป็นพราหมณ์เสีย กลับมายึดถือธรรมที่ ทำให้เป็นพราหมณ์ไม่ได้มาประพฤติอยู่ ถูกนิวรณ์ ๕ หน่วงเหนี่ยว กางกั้น รัดรึง ตรึงตราไว้ หลังจากตายไป จักเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหม ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

เรื่องเทียบเคียงระหว่างพรหมกับพราหมณ์

{๓๘๐} [๕๕๐] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเคยได้ยินพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์กล่าวว่ากระไร บ้างพรหมมีความเกาะเกี่ยวกับสตรีหรือไม่มีความเกาะเกี่ยว”“ไม่มีความเกาะเกี่ยว ท่านพระโคดม”

“มีจิตคิดจองเวรหรือไม่มีจิตคิดจองเวร”

“ไม่มีจิตคิดจองเวร ท่านพระโคดม”

“มีจิตคิดเบียดเบียนหรือไม่มีจิตคิดเบียดเบียน”

“ไม่มีจิตคิดเบียดเบียน ท่านพระโคดม”

“มีจิตเศร้าหมองหรือไม่เศร้าหมอง”

“มีจิตไม่เศร้าหมอง ท่านพระโคดม”

“บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้หรือบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้”

“บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทมีความเกาะเกี่ยวกับสตรีหรือไม่มีความเกาะเกี่ยว”

“มีความเกาะเกี่ยว ท่านพระโคดม”

“มีจิตคิดจองเวรหรือไม่มีจิตคิดจองเวร”

“มีจิตคิดจองเวร ท่านพระโคดม”

“มีจิตคิดเบียดเบียนหรือไม่มีจิตคิดเบียดเบียน”

“มีจิตคิดเบียดเบียน ท่านพระโคดม”

“มีจิตเศร้าหมองหรือไม่เศร้าหมอง”

“มีจิตเศร้าหมอง ท่านพระโคดม”

“บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ หรือบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้”

“บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้ ท่านพระโคดม”

{๓๘๑} [๕๕๑] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ด้วยประการฉะนี้ เป็นอันฟังได้ว่าพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นยังมีความเกาะเกี่ยวกับสตรี แต่พรหมไม่มีจะมาเปรียบเทียบพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทซึ่งยังมีความเกาะเกี่ยวกับสตรีกับ พรหมผู้ไม่มีความเกาะเกี่ยวกับสตรีได้หรือ”“ข้อนั้นไม่ได้ ท่านพระโคดม”

“ถูกละ วาเสฏฐะ ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นยังมีความเกาะเกี่ยวกับสตรี หลังจากตายแล้วจักเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหม ผู้ไม่มีความเกาะเกี่ยวกับสตรี ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ดูก่อนวาเสฏฐะ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นยังมีจิตคิดจองเวร แต่พรหมไม่มีจิตคิดจองเวร จะมาเปรียบเทียบพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทซึ่งยังมี จิตคิดจองเวรกับพรหมผู้ไม่มีจิตคิดจองเวรได้หรือ”“ข้อนั้นไม่ได้ ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้น ยังมีจิตคิดเบียดเบียน แต่พรหมไม่มีจิตคิดเบียดเบียน จะมาเปรียบเทียบพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท ซึ่งยังมีจิตคิดเบียดเบียนกับพรหมผู้ไม่มีจิตคิดเบียดเบียนได้หรือ”“ข้อนั้นไม่ได้ ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นยังมีจิตเศร้าหมอง แต่พรหมมีจิตไม่เศร้าหมอง จะมาเปรียบเทียบพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทซึ่งยังมีจิตเศร้าหมองกับพรหมผู้มีจิตไม่เศร้าหมอง ได้หรือ”

“ข้อนั้นไม่ได้ ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้ แต่พรหมบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ จะมาเปรียบเทียบพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทซึ่งบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้กับพรหมผู้บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ ได้หรือ”“ข้อนั้นไม่ได้ ท่านพระโคดม”

“ถูกละ วาเสฏฐะ ก็การที่พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้ หลังจากตายแล้วจักเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหมผู้บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

[๕๕๒] ดูก่อนวาเสฏฐะพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทเหล่านั้นในโลกนี้จมลงแล้วก็ยังจมอยู่ต่อไป ครั้นจมลงแล้วมีแต่จะย่อยยับ แต่ยังเข้าใจว่าข้ามได้ง่ายๆ เพราะฉะนั้น ไตรเพทนี้เราเรียกว่า ป่าใหญ่คือไตรเพทบ้าง ว่าดงกันดารคือไตรเพทบ้าง ว่า ความพินาศคือไตรเพทบ้าง ของพราหมณ์ผู้ได้ไตรเพท”{๓๘๒} [๕๕๓] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว วาเสฏฐมาณพ ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระสมณโคดม ทรงทราบทางเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มนสากตคามอยู่ใกล้แค่นี้ ไม่ไกลจากนี้ มิใช่,หรือ”

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ มนสากตคามอยู่ใกล้แค่นี้ ไม่ไกลจากนี้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

{๓๘๒} [๕๕๔] “ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คนที่เกิดและเจริญเติบโตมาในมนสากตคามนี้ เขาออกไปจากมนสากตคามเดี๋ยวนั้นเอง ถูกคนถามถึงหนทางแห่งมนสากตคาม มีหรือที่คนที่เกิดและเจริญเติบโตมาในมนสากตคามถูกถามเช่นนั้นจะชักช้าอํ้าอึ้งอยู่”“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไม่ชักช้าอํ้าอึ้งเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลผู้นั้นเกิดและเจริญเติบโตมาในมนสากตคาม เขาต้องทราบหนทางแห่งมนสากตคามทั้งหมดได้เป็นอย่างดี”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ เมื่อคนนั้นเกิดและเติบโตมาในมนสากตคามถูกถามถึงหนทางแห่งมนสากตคาม อาจชักช้าอํ้าอึ้งอยู่บ้าง แต่ตถาคตถูกถามถึงพรหมโลกหรือข้อปฏิบัติอันจะยังสัตว์ให้ถึงพรหมโลก จะไม่ชักช้าอํ้าอึ้งเลย เพราะเรารู้จักพรหม รู้จักพรหมโลก รู้จักข้อปฏิบัติอันจะยังสัตว์ให้ถึงพรหมโลก ทั้งยังรู้ว่าพรหมปฏิบัติอย่างไรจึงเข้าถึงพรหมโลกด้วย”{๓๘๓} [๕๕๕] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว วาเสฏฐมาณพ ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระสมณโคดมย่อมแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหม ดังข้าพระองค์ขอโอกาส ขอพระองค์จงแสดงหนทางเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหม ขอพระองค์โปรดช่วยอุ้มชูประชาพราหมณ์ด้วยเถิด”“ดูก่อนวาเสฏฐะ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดีเถิด เราจักกล่าว”

วาเสฏฐมาณพทูลรับพระดำรัสของผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ทรงแสดงทางไปพรหมโลก

[๕๕๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนวาเสฏฐะ <*>ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชา

และจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ตถาคตนั้นทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง แล้วสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และ มนุษย์ให้รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนคฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง ได้ฟังธรรมนั้นเข้า ครั้นฟังแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขาย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวดนุ่งห่มผ้าย้อมฝาดออกบวชเป็นบรรพชิต

เมื่อบวชแล้วเขาสำรวมระวังในพระปาติโมกข์อยู่ ถึงพร้อมด้วยมารยาทและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ประกอบด้วยกายกรรม วจีกรรมที่เป็นกุศล มีอาชีวะบริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ เป็นผู้สันโดษ

<*>จุลศีล

ดูก่อนวาเสฏฐะ อย่างไร ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล

๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เธอละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เธอละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เธอละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เธอละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๖. เธอละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ

๗. เธอละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ตามกาลอันควร

๘. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เธอฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เธอเว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล๑๑. เธอเว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว

๑๒. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เธอเว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เธอเว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เธอเว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เธอเว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เธอเว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เธอเว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เธอเว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เธอเว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เธอเว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เธอเว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เธอเว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เธอเว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. เธอเว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง

๒๖. เธอเว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

มัชฌิมศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพรากพืชคามและภูตคามเห็นปานนี้อีก คือ พืชเกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากผล พืชเกิดจากยอด เป็นห้าทั้งพืชเกิดจากเมล็ด แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๒. เธอเว้นขาดจากการบริโภคของที่ทำการสะสมไว้ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังบริโภคของที่ทำการสะสมไว้เห็นปานนี้อีก คือ สะสมข้าว สะสมน้ำ สะสมผ้า สะสมยานพาหนะ สะสมที่นอน สะสมเครื่องประทิน สะสมของหอม สะสมอามิส แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อน การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิทาน การเล่นปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง ฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไม้สูง การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง มวยหมัด มวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๔. เธอเว้นขาดจากการขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายเล่นการพนันอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทเห็นปานนี้ คือ เล่นหมากรุกแถวละแปดตา แถวละสิบตา เล่นหมากเก็บ เล่นดวด เล่นหมากไหว เล่นโยนบ่วง เล่นไม้หึ่ง เล่นกำทาย เล่นสะกา เล่นเป่าใบไม้ เล่นไถเล็ก ๆ เล่นหกคะเมน เล่นกังหัน เล่นตวงทราย เล่นรถเล็ก ๆ เล่นธนูเล็ก ๆ เล่นทายอักษร เล่นทายใจ เล่นเลียนคนพิการ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๕. เธอเว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่เห็นปานนี้ คือ เตียงมีเท้าสูงเกินขนาด เตียงมีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย พรมขนสัตว์ เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยลวดลาย เครื่องลาดขนแกะสีขาว เครื่องลาดมีลวดลายเป็นช่อดอกไม้ เครื่องลาดที่ยัดนุ่น เครื่องลาดขนแกะวิจิตรด้วยรูปสัตว์ร้ายเช่นสิงโตและเสือ เครื่องลาดขนแกะมีขนสองด้าน เครื่องลาดขนแกะมีขนด้านเดียว เครื่องลาดทองและเงินแกมไหม เครื่องลาดไหมขลิบทองและเงิน เครื่องลาดขนแกะจุนางรำได้ ๑๖ คน เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า

เครื่องลาดในรถ เครื่องลาดที่ทำด้วยหนังเสือ เครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด เครื่องลาดมีเพดาน เครื่องลาดมีหมอนสองข้าง แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๖. เธอเว้นขาดจากการประกอบการประดับตบแต่งร่างกายอันเป็น ลักษณะแห่งการแต่งตัว เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายประดับตบแต่งร่างกายอันเป็น ลักษณะแห่งการแต่งตัวเห็นปานนี้ คือ อบตัว ไคลอวัยวะ อาบนํ้าหอม นวด ส่องกระจก แต้มตา ทัดดอกไม้ ผัดหน้า ทาปาก ประดับข้อมือ สวมเกี้ยว

ใช้ไม้ถือ ใช้กล้องยา ใช้ดาบ ใช้มีดสองคม ใช้ร่ม สวมรองเท้าอันสวยงาม ติดกรอบหน้า ปักปิ่น ใช้พัดและแส้หางจามรี นุ่งห่มผ้าขาว นุ่งห่มผ้าปล่อยชาย แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๗. เธอเว้นขาดจากดิรัจฉานกถา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังประกอบดิรัจฉานกถาเห็นปานนี้ คือ พูดคุยเรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องนํ้า เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องนคร เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่านํ้า เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๘. เธอเว้นขาดจากการกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกัน

เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกฉันโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกันเห็นปานนี้ คือ ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าซิรู้ทั่วถึง ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าซิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลัง ท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงถอนวาทะเสีย หรือมิฉะนั้นจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๙. เธอเว้นขาดจากการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสาร เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังขวนขวายการรับเป็นตัวแทนและการสื่อสารเห็นปานนี้ คือ รับสื่อสารให้พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี และกุมารว่า ‘ท่านจงไปในที่นี้ ท่านจงไปในที่โน้น ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ไป ท่านจงนำเอาสิ่งนี้ในที่โน้นมา’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๑๐. เธอเว้นขาดจากการพูดหลอกลวงและการพูดเลียบเคียง เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังพูดหลอกลวง พูดเลียบเคียง พูดหว่านล้อม พูดและเล็ม แสวงหาลาภด้วยลาภ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

มหาศีล

๑. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายอวัยวะ ทำนายตำหนิ ทำนายลางดีลางร้าย ทำนายฝัน ทำนายลักษณะ ทำนายหนูกัดผ้า ทำพิธีบูชาไฟ ทำพิธีเบิกแว่นเวียนเทียน ทำพิธีซัดแกลบบูชาไฟ ทำพิธีซัดรำบูชาไฟ ทำพิธีซัดข้าวสารบูชาไฟ ทำพิธีเติมเนยบูชาไฟ ทำพิธีเติมนํ้ามันบูชาไฟ ทำพิธีเสกเป่าบูชาไฟ ทำพลีกรรมด้วยโลหิต วิชาหมอดูอวัยวะ วิชาดูพื้นที่ วิชาการปกครอง วิชาปลุกเสก วิชาหมอผี วิชาลงเลขยันต์คุ้มกันบ้านเรือน วิชาหมองู วิชาหมอยาพิษ

วิชาหมอแมงป่อง วิชารักษาแผลหนูกัด วิชาทำนายเสียงนก วิชาทำนายเสียงกา เป็นหมอทำนายอายุ เป็นหมอเสกกันลูกศร เป็นหมอทำนายเสียงสัตว์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๒. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำนายลักษณะแก้วมณี ลักษณะไม้พลอง ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา ลักษณะดาบ ลักษณะศร ลักษณะธนู ลักษณะอาวุธ ลักษณะสตรี ลักษณะบุรุษ ลักษณะกุมาร ลักษณะกุมารี ลักษณะทาสชาย ลักษณะทาสหญิง ลักษณะช้าง ลักษณะม้า ลักษณะกระบือ ลักษณะโคอุสภะ ลักษณะโค ลักษณะแพะ ลักษณะแกะ ลักษณะไก่ ลักษณะนกกระทา ลักษณะเหี้ย ลักษณะตุ่น ลักษณะเต่า ลักษณะมฤค แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๓. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่น อย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ดูฤกษ์ยาตราทัพ ว่า ‘พระราชาจักเสด็จออก พระราชาจักไม่เสด็จออก พระราชาภายในพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายนอกพระนครจักถอย พระราชาภายนอกพระนครจักยกเข้าประชิด พระราชาภายในพระนครจักถอย พระราชาภายในพระนครจักมีชัย พระราชาภายนอกพระนครจักปราชัย พระราชาภายนอกพระนครจักมีชัย พระราชาภายในพระนครจักปราชัย พระราชาพระองค์นี้จักมีชัย พระราชาพระองค์นี้จักปราชัยเพราะเหตุนี้ ๆ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๔. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีจันทรคราส จักมีสุริยคราส จักมีนักษัตรคราส ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรถูกทาง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์จักโคจรผิดทาง ดาวนักษัตรจักโคจรถูกทาง ดาวนักษัตรจักโคจรผิดทาง จักมีอุกกาบาต จักมีดาวหาง จักมีแผ่นดินไหว จักมีฟ้าร้อง ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรจักขึ้น จักตก จักมัวหมอง จักกระจ่าง จันทรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ สุริยคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ นักษัตรคราสจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์โคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรถูกทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดาวนักษัตรโคจรผิดทางจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีอุกกาบาตจักมีผลเป็นอย่างนี้ มีดาวหางจักมีผลเป็นอย่างนี้ แผ่นดินไหวจักมีผลเป็นอย่างนี้ ฟ้าร้องจักมีผลเป็นอย่างนี้ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์และดาวนักษัตรขึ้น ตก มัวหมอง กระจ่าง จักมีผล เป็นอย่างนี้’ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๕. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ พยากรณ์ว่า ‘จักมีฝนดี จักมีฝนแล้ง จักมีภักษาหาได้ง่าย จักมีภักษาหาได้ยาก จักมีความร่มเย็น จักมีภัย จักเกิดโรค จักมีความสำราญหาโรคมิได้’ หรือคำนวณฤกษ์ยาม คำนวณดวงชะตา จับยาม แต่งคำทำนาย และโลกายตศาสตร์ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

๖. เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ให้ฤกษ์อาวาหมงคล ฤกษ์วิวาหมงคล ดูฤกษ์เรียงหมอน ดูฤกษ์หย่าร้าง ดูฤกษ์เก็บทรัพย์ ดูฤกษ์จ่ายทรัพย์ ดูโชคดี ดูเคราะห์ร้าย ให้ยาผดุงครรภ์ ร่ายมนต์ทำให้ลิ้นแข็ง ทำให้คางแข็ง ทำให้มือสั่น ทำให้หูไม่ได้ยินเสียง เป็นหมอดูทางกระจกวิเศษ ใช้หญิงสาวเป็นร่างทรง ใช้หญิงประจำเทวาลัยเป็นร่างทรง บวงสรวงดวงอาทิตย์ บวงสรวงท้าวมหาพรหม ร่ายมนต์พ่นไฟ ทำพิธีเชิญขวัญ แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง๗.

เธอเว้นขาดจากการเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชา เช่นอย่างที่สมณพราหมณ์ผู้เจริญบางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว ยังเลี้ยงชีวิตโดยมิจฉาชีพด้วยดิรัจฉานวิชาเห็นปานนี้ คือ ทำพิธีบนบาน ทำพิธีแก้บน ร่ายมนต์ขับผี สอนมนต์ป้องกันบ้านเรือน ทำกะเทยให้เป็นชาย ทำชายให้เป็นกะเทย ทำพิธีปลูกเรือน ทำพิธีบวงสรวงพื้นที่ พ่นนํ้ามนต์ รดนํ้ามนต์ ทำพิธีบูชาไฟ ปรุงยาสำรอก ปรุงยาถ่าย ปรุงยาแก้โรคลมตีขึ้นเบื้องบน ปรุงยาแก้โรคลมตีลงเบื้องล่าง ปรุงยาแก้ปวดศีรษะ หุงนํ้ามันหยอดหู ปรุงยาหยอดตา ปรุงยานัตถุ์ ปรุงยาเย็น ป้ายยาตา ทำการผ่าตัด รักษาเด็ก ใส่ยา ชะแผล แม้ข้อนี้ก็เป็นศีลของเธอประการหนึ่ง

ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ คือ จากสีลสังวร เปรียบเหมือนพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษก กำจัดราชศัตรูได้แล้วย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ คือ จากราชศัตรู ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแล สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้แล้ว ย่อมไม่ประสบภัยแต่ที่ไหนๆ จากสีลสังวรนั้น ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยอริยสีลขันธ์นี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน ดูก่อนวาเสฏฐะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล

อินทรียสังวร

ดูก่อนวาเสฏฐะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทว่ารในอินทรีย์ ทั้งหลาย

ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อส่ารวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุผู้ประกอบด้วยอินทรียสังวร อันเป็นอริยะเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน ดูก่อนวาเสฏฐะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย

สติสัมปชัญญะ

ดูก่อนวาเสฏฐะ อย่างไร ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ

ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนวาเสฏฐะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ

สันโดษ

ดูก่อนวาเสฏฐะ อย่างไร ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ

ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนวาเสฏฐะ สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหนก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น ดูก่อนวาเสฏฐะ ด้วยประการดังกล่าวมานี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้สันโดษ

ละนิวรณ์

ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร อริยสติสัมปชัญญะ และอริยสันโดษเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติเฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือ พยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละ

ถีนมิทธะแล้วย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ที่ยังละไม่ได้ในตนเหมือนหนี้ เหมือนโรค เหมือนเรือนจำ เหมือนความเป็นทาส เหมือนทางไกลกันดาร

และเธอย่อมพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ ประการที่ละได้แล้วในตนเหมือนความไม่มีหนี้ เหมือนความไม่มีโรค เหมือนการพ้นโทษออกจากเรือนจำ เหมือนความเป็นไทแก่ตน เหมือนภูมิสถานอันร่มเย็น

เมื่อเธอพิจารณาเห็นนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ที่ละได้แล้วในตน ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อปราโมทย์แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีปีติในใจ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

อัปปมัญญา ๔

เธอมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลก ทั่วสัตว์ทุกเหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

ดูก่อนวาเสฏฐะ คนเป่าสังข์ผู้มีกำลังพึงยังบุคคลให้รู้แจ้งทั้งสี่ทิศโดยไม่ยากเลยฉันใด กรรมที่ทำพอประมาณอันใดในเมตตาเจโตวิมุตติที่บุคคลอบรมแล้วอย่างนี้ กรรมนั้นจะไม่เหลือ ไม่ตั้งอยู่ในรูปาพจรและอรูปาพจรนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้นี้แลก็เป็นทางไปเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหมยังอีกข้อหนึ่ง วาเสฏฐะ ภิกษุมีใจประกอบด้วยกรุณา... ประกอบด้วยมุทิตา... ประกอบด้วยอุเบกขา... ดูก่อนวาเสฏฐะ นี้แลเป็นทางไปเพื่อความเป็นสหายแห่งพรหม{๓๘๔} [๕๕๗] ดูก่อนวาเสฏฐะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้จะมีความเกาะเกี่ยวกับสตรีหรือไม่มีความเกาะเกี่ยว”“ไม่มีความเกาะเกี่ยว ท่านพระโคดม”

“มีจิตจองเวรหรือมีจิตไม่คิดจองเวร”

“มีจิตไม่คิดจองเวร ท่านพระโคดม”

“มีจิตคิดเบียดเบียนหรือมีจิตไม่คิดเบียดเบียน”

“มีจิตไม่คิดเบียดเบียน ท่านพระโคดม”

“มีจิตเศร้าหมองหรือมีจิตไม่เศร้าหมอง

“มีจิตไม่เศร้าหมอง ท่านพระโคดม”

“บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้หรือบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจไม่ได้”

“บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ ท่านพระโคดม”

“ดูก่อนวาเสฏฐะ เป็นอันฟังได้ว่า ภิกษุไม่มีความเกาะเกี่ยวกับสตรี พรหมก็ไม่มี ภิกษุผู้ไม่มีความเกาะเกี่ยวกับสตรี กับพรหมผู้ไม่มีความเกาะเกี่ยวกับสตรีพอจะเปรียบเทียบกันได้ไหม”

“ได้ ท่านพระโคดม”

“ถูกละ วาเสฏฐะ ก็การที่ภิกษุนั้นไม่มีความเกาะเกี่ยวกับสตรี หลังจากตายไป จักเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหมผู้ไม่มีความเกาะเกี่ยวกับ สตรีข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้

[๕๕๘] ดูก่อนวาเสฏฐะ ภิกษุมีจิตไม่คิดจองเวร พรหมก็มีจิตไม่คิดจองเวร ... ภิกษุมีจิตไม่คิดเบียดเบียน พรหมก็มีจิตไม่คิดเบียดเบียน ... ภิกษุมีจิตไม่เศร้าหมอง พรหมก็มีจิตไม่เศร้าหมอง ... ภิกษุบังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ พรหมก็บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ ภิกษุผู้บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ กับพรหมผู้บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ พอจะเปรียบเทียบกันได้ไหม”“ได้ ท่านพระโคดม”

“ถูกละ ดูก่อนวาเสฏฐะ ก็การที่ภิกษุผู้บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้นั้น หลังจากตายแล้ว จักเข้าถึงความเป็นสหายแห่งพรหมผู้บังคับจิตให้อยู่ในอำนาจได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้”

สองมาณพแสดงตนเป็นอุบาสก

{๓๘๕} [๕๕๙] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว วาเสฏฐมาณพและภารทวาชมาณพได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือ

ส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์ทั้งสองนี้ขอถึงพระองค์ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้งสองว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” ดังนี้แล

จบ เตวิชชสูตรที่ ๑๓

รวมพระสูตรในวรรคนี้มี ๑๓ พระสูตร คือ

๑. พรหมชาลสูตร ๒. สามัญญผลสูตร

๓. อัมพัฏฐสูตร ๔. โสณทัณฑสูตร

๕. กูฏทันตสูตร ๖. มหาลิสูตร

๗. ชาลิยสูตร ๘. มหาสีหนาทสูตร

๙. โปฏฐปาทสูตร ๑๐. สุภสูตร

๑๑. เกวัฏฏสูตร ๑๒. โลหิจจสูตร

๑๓. เตวิชชสูตร

จบ พระบาลีสีลขันธวรรค