เวรัญชกัณฑ์ เล่ม ๑

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีวินัยปิฎก

มหาวิภังค์

[ปฐมภาค]

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๑

พระบาลีวินัยปิฎก

มหาวิภังค์ (ปฐมภาค)

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

เวรัญชกัณฑ์

เรื่องเวรัญชพราหมณ์

{๑} [๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ควงไม้สะเดาที่นเฬรุยักษ์สถิตอยู่ ใกล้เมืองเวรัญชา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เวรัญชพราหมณ์ได้สดับข่าวถนัดแน่ว่า “ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมเป็นศากยบุตร ทรงผนวชจากศากยตระกูล ประทับอยู่ ณ ควงไม้สะเดาที่นเฬรุยักษ์สถิตอยู่ ใกล้เมืองเวรัญชา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดม

พระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์แม้เพราะเหตุนี้ ตรัสรู้เองโดยชอบแม้เพราะเหตุนี้ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะแม้เพราะเหตุนี้ เสด็จไปดีแล้วแม้เพราะเหตุนี้ ทรงรู้แจ้งโลกแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่าแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นศาสดาของเทพและมนุษย์ทั้งหลายแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้วแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรม

แม้เพราะเหตุนี้’ พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นเป็นความดีแท้”

เวรัญชพราหมณ์กล่าวตู่พระพุทธเจ้า

{๒} [๒] หลังจากนั้น เวรัญชพราหมณ์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้เป็นที่บันเทิงเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นเวรัญชพราหมณ์นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า ดังนี้ว่า “ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้ทราบมาว่า ‘พระสมณโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพวกพราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะ ข้อที่ข้าพเจ้าทราบมานี้นั้นเป็นเช่นนั้นจริง อันการที่ท่านพระโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพวกพราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นใหญ่ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว หรือไม่เชื้อเชิญด้วยอาสนะนี้นั้นไม่สมควรเลย”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์

เทพ และมนุษย์ เรายังไม่เห็นบุคคลที่เราควรไหว้ ควรลุกรับ หรือควรเชื้อเชิญด้วยอาสนะ เพราะว่าตถาคตพึงไหว้ พึงลุกรับ หรือพึงเชื้อเชิญบุคคลใดด้วยอาสนะ แม้ศีรษะของบุคคลนั้นก็จะพึงขาดตกไป”

[๓] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นอรสรูปะ ผู้ไม่มีรส”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีรส’ เพราะรส คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีรส’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”[๔] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นนิพโภคะ ผู้ไม่มีสมบัติ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีสมบัติ’ เพราะสมบัติ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูก พึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่มีสมบัติ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”

[๕] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นอกิริยวาทะ ผู้สอนการไม่กระทำ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้สอนการไม่กระทำ’ เพราะเราสอนการไม่กระทำกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เราสอนการไม่กระทำอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหา เราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้สอนการไม่กระทำ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”[๖] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นอุจเฉทวาทะ ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้มีวาทะว่าขาดสูญ’ เพราะเราสอนถึงความขาดสูญแห่งราคะ โทสะ โมหะ เราสอนถึงความขาดสูญแห่งอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้มีวาทะว่าขาดสูญ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”[๗] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นเชคุจฉี ผู้ช่างรังเกียจ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างรังเกียจ’ เพราะเรารังเกียจกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เรารังเกียจอกุศลธรรม อันเป็นบาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างรังเกียจ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”[๘] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นเวนยิกะ ผู้ช่างกำจัด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างกำจัด’ เพราะเราแสดงธรรมเพื่อกำจัดราคะ โทสะ โมหะ แสดงธรรมเพื่อกำจัดอกุศลธรรมอันเป็นบาปต่าง ๆ นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างกำจัด’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”

[๙] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นตปัสสี ผู้ช่างเผาผลาญ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างเผาผลาญ’ เพราะเรากล่าวถึงอกุศลธรรมอันเป็นบาปทั้งหลาย คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าเป็นธรรมที่ควรเผาผลาญ อกุศลธรรมที่เป็นบาปต่าง ๆ อันผู้ใดละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เราเรียกผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้ช่างเผาผลาญ’ ดูก่อนพราหมณ์ อกุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นบาปซึ่งควรเผาผลาญ ตถาคตก็ละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ช่างเผาผลาญ’ แต่ไม่ใช่สาเหตุที่ท่านมุ่งกล่าวถึง”[๑๐] พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นอปคัพภะ ผู้ไม่ผุดไม่เกิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่จริง ๆ พราหมณ์ สาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่ผุดไม่เกิด’ เพราะการนอนในครรภ์ต่อไป การบังเกิดในภพใหม่อันผู้ใดละได้แล้ว ตัด

รากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เราเรียกผู้นั้นว่า ‘เป็นผู้ไม่ผุดไม่เกิด’ ดูก่อนพราหมณ์ การนอนในครรภ์ต่อไป การบังเกิดในภพใหม่ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา นี้แลคือสาเหตุที่ทำให้ผู้ที่จะกล่าวหาเราให้ถูกพึงกล่าวหาว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้ไม่ผุดไม่เกิด’

ทรงอุปมาด้วยลูกไก่

{๓} [๑๑] ดูก่อนพราหมณ์ เหมือนมีไข่ไก่อยู่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่ไก่เหล่านั้นอันแม่ไก่นอนทับดีแล้ว กกดีแล้ว ฟักดีแล้ว บรรดาลูกไก่เหล่านั้น ลูกไก่ตัวใดใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ ชำแรกออกมาได้โดยสวัสดิภาพก่อนกว่าเขา ลูกไก่ตัวนั้นควรเรียกว่ากระไร จะเรียกว่าพี่หรือน้อง”พราหมณ์กราบทูลตอบว่า “ควรเรียกว่าพี่สิ ท่านพระโคดม เพราะมันแก่กว่าเขา”

ทรงแสดงฌาน ๔ และวิชชา ๓

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เราก็เหมือนอย่างนั้นแล พราหมณ์ในหมู่สัตว์ผู้ตกอยู่ในอวิชชา เกิดในฟอง ถูกอวิชชาหุ้มห่อไว้ เราผู้เดียวเท่านั้นได้ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาแล้วได้ตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมในโลก เรานั้นจึงเป็นผู้เจริญที่สุด ประเสริฐที่สุดของโลก

พราหมณ์ ความเพียรที่เราปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สติดำรงมั่น ไม่เลือนหลง กายสงบ ไม่กระสับกระส่าย จิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง

ปฐมฌาน

เรานั้นแลสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม ได้บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

ทุติยฌาน

เราได้บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

ตติยฌาน

เรามีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

จตุตถฌาน

เราได้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

[๑๒] เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ได้น้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เรานั้นระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัป เป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า

‘ในภพโน้นเราได้มีชื่อออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในภพนี้’ เราระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาที่ ๑ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในปฐมยามแห่งราตรี อวิชชาเรากำจัดได้แล้ว วิชชาจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความมืดเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้วเหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วอยู่ฉะนั้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการชำแรกออกครั้งที่ ๑ ของเราเหมือนการทำลายออกจากเปลือกไข่แห่งลูกไก่ฉะนั้น

จุตูปปาตญาณ

[๑๓] เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ได้น้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ เรานั้นเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลวประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้าย

พระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เรานั้นเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงตามกรรมด้วยประการดังนี้ ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาที่ ๒ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในมัชฌิมยามแห่งราตรี อวิชชาเราได้กำจัดแล้ว วิชชาจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความมืดเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้วเหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วอยู่ฉะนั้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการชำแรกออกครั้งที่ ๒ ของเรา เหมือนการทำลายออกจากเปลือกไข่แห่งลูกไก่ฉะนั้น

อาสวักขยญาณ

[๑๔] เรานั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว ได้น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ เรานั้นได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดทุกข์’ ได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับทุกข์’ ได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์’ ได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘เหล่านี้อาสวะ’ ได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดอาสวะ’ ได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับอาสวะ’ ได้รู้ชัดตามเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ’ เมื่อเรารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตได้หลุดพ้นแล้วแม้จากกามาสวะ ได้หลุดพ้นแล้วแม้จากภวาสวะ ได้หลุดพ้นแล้วแม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว จึงได้มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ได้รู้ด้วยปัญญาอันยิ่งว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่

จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนพราหมณ์ วิชชาที่ ๓ นี้แลเราได้บรรลุแล้วในปัจฉิมยามแห่งราตรี อวิชชาเรากำจัดได้แล้ว วิชชาจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว ความมืดเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างจึงเกิดขึ้นแก่เราแล้ว เหมือนที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส ส่งจิตมุ่งไปแล้วอยู่ฉะนั้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการชำแรกออกครั้งที่ ๓ ของเราเหมือนการทำลายออกจากเปลือกไข่แห่งลูกไก่ฉะนั้น

เวรัญชพราหมณ์แสดงตนเป็นอุบาสก

{๔} [๑๕] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เวรัญชพราหมณ์ได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ท่านพระโคดมเป็นผู้เจริญที่สุด ท่านพระโคดมเป็นผู้ประเสริฐที่สุด ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตขององค์แจ่มแจ้งนัก ภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป และขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์จงทรงรับอาราธนาข้าพระองค์อยู่จำพรรษาที่เมืองเวรัญชาด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ครั้นเวรัญชพราหมณ์ทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงได้ลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย

{๕} [๑๖] ก็โดยสมัยนั้นแล เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหาร มิใช่ทำ

ได้ง่ายที่ภิกษุสงฆ์จะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการถือบาตรแสวงหา ครั้งนั้นพวกพ่อค้าม้าชาวอุตตราปถะมีม้า ๕๐๐ ตัว ได้เข้าพักแรมช่วงฤดูฝนในเมืองเวรัญชา พวกเขาได้เตรียมข้าวนึ่งสำหรับภิกษุรูปละประมาณหนึ่งทะนานไว้ที่คอกม้า เวลาเช้า ภิกษุทั้งหลายครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร เข้าไปบิณฑบาตในเมืองเวรัญชา เมื่อบิณฑบาตไม่ได้ จึงเดินไปบิณฑบาตที่คอกม้า รับข้าวนึ่งรูปละหนึ่งทะนาน นำไปสู่อารามแล้วโขลกในครกฉันกัน ส่วนท่านพระอานนท์บดข้าวนึ่งหนึ่งทะนานที่หินบด แล้วน้อมเข้าไปถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสวยพระกระยาหารที่บดถวายนั้น

พุทธประเพณี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงสดับเลียงครกแล้ว ธรรมดาพระตถาคตทั้งหลายแม้จะทรงทราบอยู่ ย่อมตรัสถามก็มี ไม่ตรัสถามก็มี ทรงทราบกาลอันควรแล้วย่อมตรัสถามก็มี ไม่ตรัสถามก็มี พระตถาคตทั้งหลายย่อมตรัสถามเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ตรัสถามเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ เรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์พระองค์ทรงกำจัดเสียด้วยอริยมรรค พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายด้วยเหตุผล ๒ อย่าง คือ จักทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่ง จักทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลายอย่างหนึ่งครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์นั่นเสียงครกหรือ” ท่านพระอานนท์กราบทูลเนื้อความนั้นให้ทรงทราบ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสรรเสริญว่า “ดีละ ดีละ อานนท์ พวกเธอเป็น

สัตบุรุษ ชนะอย่างวิเศษแล้ว พวกเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ชั้นหลังจักได้ดูหมิ่นข้าวสาลีและข้าวสุกอันระคนด้วยเนื้อกัน”

พระมหาโมคคัลลานะเปล่งสีหนาท

{๖} [๑๗] ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า บัดนี้เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหาร มิใช่ทำได้ง่ายที่ภิกษุสงฆ์จะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการถือบาตรแสวงหา พระพุทธเจ้าข้า พื้นเบื้องล่างแห่งแผ่นดินผืนใหญ่นี้สมบูรณ์ มีรสอันโอชาเหมือนนํ้าผึ้งหวี่ที่ไม่มีตัวอ่อนฉะนั้น ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าจะขอพลิกแผ่นดิน ภิกษุทั้งหลายจะได้ฉันง้วนดินกัน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนโมคคัลลานะ ยังมีสัตว์ที่อาศัยแผ่นดินอยู่ เธอจะทำอย่างไรกับสัตว์เหล่านั้น”

“ข้าพระพุทธเจ้าจักเนรมิตฝ่ามือข้างหนึ่งให้เป็นดุจแผ่นดินใหญ่ ย้ายสัตว์ผู้อาศัยแผ่นดินอยู่เหล่านั้นให้ไปอยู่ในฝ่ามือนั้นแล้วพลิกแผ่นดินด้วยมืออีกข้างหนึ่ง พระพุทธเจ้าข้า”

“อย่าเลย โมคคัลลานะ เธออย่าพอใจที่จะพลิกแผ่นดินเลย สัตว์ทั้งหลายจะเข้าใจคลาดเคลื่อนได้”

“ขอประทานพระวโรกาส ขอให้ภิกษุสงฆ์ทั้งหมดพึงไปบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีปเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็ภิกษุผู้ไม่มีฤทธิ์เล่า โมคคัลลานะ เธอจะทำอย่างไรกับภิกษุเหล่านั้น”

“ข้าพระพุทธเจ้าจะทำให้ภิกษุไปได้ทั้งหมด พระพุทธเจ้าข้า”

“อย่าเลย โมคคัลลานะ เธออย่าพอใจที่จะพาภิกษุสงฆ์ทั้งหมดไปบิณฑบาตในอุตตรกุรุทวีปเลย”

เหตุให้พระศาสนาดำรงอยู่ได้นานและไม่นาน

{๗} [๑๘] ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าพระองค์ไหนดำรงอยู่ไม่นาน ของพระองค์ไหนดำรงอยู่นาน” ดังนี้ ครั้นเวลาเย็นท่านพระสารีบุตรออกจากที่เร้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่งแล้วได้กราบทูลว่า “ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าพระองค์ไหนดำรงอยู่ไม่นาน ของพระองค์ไหนดำรงอยู่นาน’ ดังนี้” แล้วทูลถามว่า “พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าพระองค์ไหนไม่ดำรงอยู่นาน ของพระองค์ไหนดำรงอยู่นาน พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนสารีบุตร พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสี ของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี และของพระผู้มีพระภาคเจ้าเวสสภูดำรงอยู่ไม่นาน ของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าโกนาคมนะ และของผู้มีพระภาค่เจ้ากัสสปะดำรงอยู่นาน”

[๑๙] พระสารีบุตรกราบทูลถามว่า “อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสลี ของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี และของพระผู้มีพระภาคเจ้าเวสสภูดำรงอยู่ไม่นาน พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสารีบุตร พระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสี พระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี และพระผู้มีพระภาคเจ้าเวสสภูทรงเหน็ดเหนื่อยที่จะทรงแสดงธรรมโดย

พิสดารแก่สาวกทั้งหลาย อนึ่ง สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งสามพระองค์นั้นก็มีน้อย สิกขาบทก็มิได้ทรงบัญญัติ ปาติโมกข์ก็มิได้ทรงแสดงแก่สาวก ครั้นสิ้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเหล่านั้น ครั้นสิ้นสาวกผู้

ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สาวกชั้นหลังที่ต่างชื่อ ต่างโคตร ต่างชาติกัน ออกบวชจากตระกูลต่างกัน จึงทำให้พระศาสนานั้นสิ้นไปโดยฉับพลัน ดูก่อนสารีบุตร เหมือนดอกไม้นานาชนิดที่เขากองไว้บนพื้นกระดาน ยังไม่ได้ร้อยด้วยด้าย ลมย่อมพัดพาดอกไม้เหล่านั้นให้กระจัดกระจายไปได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังไม่ได้ร้อยด้วยด้าย ฉันใด ครั้นสิ้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเหล่านั้น ครั้นสิ้นสาวกผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สาวกชั้นหลังที่ต่างชื่อ ต่างโคตร ต่างชาติกัน ออกบวชจากตระกูลต่างกัน จึงทำให้พระศาสนานั้นสิ้นไปโดยฉับพลัน ฉันนั้นเหมือนกัน

แต่ว่าพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่ทรงเหน็ดเหนื่อยที่จะทรงกำหนดจิตของสาวกด้วยพระหฤทัยแล้วทรงสั่งสอนสาวก ดูก่อนสารีบุตรเรื่องเคยมีมาแล้ว พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูทรงกำหนดจิตของภิกษุสงฆ์ด้วยพระหฤทัยแล้วทรงสั่งสอนทรงพรํ่าสอนภิกษุสงฆ์ประมาณพันรูปในไพรสณฑ์อันน่าสะพรึงกลัวแห่งหนึ่งว่า ‘พวกเธอจงตรึกอย่างนี้ อย่าได้ตรึกอย่างนั้น จงใส่ใจอย่างนี้ อย่าได้ใส่ใจอย่างนั้น จงละส่วนนี้ จงเข้าถึงส่วนนี้อยู่เถิด’

ลำดับนั้นแล จิตของภิกษุประมาณพันรูปนั้นที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภูทรงสั่งสอนทรงพรํ่าสอนอยู่อย่างนั้นได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนสารีบุตร เพราะความที่ไพรสณฑ์อันน่าสะพรึงกลัวเป็นที่น่าสยดสยอง จึงมีคำนี้ว่า ‘ผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งยังไม่ปราศจากราคะเข้าไปสู่ไพรสณฑ์นั้น โดยมากโลมชาติย่อมชูชัน’ ดูก่อนสารีบุตร อันนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสี ของพระผู้มีพระภาคเจ้าสิขี และของพระผู้มีพระภาคเจ้าเวสสภูดำรงอยู่ไม่นาน[๒๐] พระสารีบุตรทูลถามต่อไปว่า “อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าโกนาคมนะ และของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะดำรงอย่นาน พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสารีบุตร พระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ พระผู้พระภาคเจ้าโกนาคมนะ และพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะไม่ทรงเหน็ดเหนื่อยที่จะทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่สาวกทั้งหลาย อนึ่ง สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละของพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งสามพระองค์นั้นมีมาก สิกขาบทก็ทรงบัญญัติไว้ ปาติโมกข์ก็ทรงแสดงแก่สาวก ครั้นสิ้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเหล่านั้น ครั้นสิ้นสาวกผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สาวกชั้นหลังทั้งที่ต่างชื่อ ต่างโคตร ต่างชาติกัน ออกบวชจากตระกูลต่างกัน จึงดำรงพระศาสนานั้นไว้ได้ตลอดระยะกาลยืนนาน ดูก่อนสารีบุตร เหมือนดอกไม้นานาชนิดที่เขากองไว้บนพื้นกระดาน

ร้อยไว้ดีแล้วด้วยด้าย ลมย่อมพัดพาดอกไม้เหล่านั้นให้กระจัดกระจายไปไม่ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเขาร้อยไว้ดีแล้วด้วยด้าย ฉันใด ครั้นสิ้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเหล่านั้น ครั้นสิ้นสาวกผู้ตรัสรู้ตาืทพระพุทธเจ้าเหล่านั้น สาวกชั้นหลังทั้งที่ต่างชื่อ ต่างโคตร ต่างชาติกัน ออกบวชจากตระกูลต่างกัน จึงดำรงพระศาสนานั้นไว้ได้ตลอดระยะกาลยืนนาน ฉันนั้นเหมือนกันดูก่อนสารีบุตร อันนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าโกนาคมนะ และของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะดำรงอยู่นาน”

พระสารีบุตรปรารภให้ทรงบัญญัติสิกขาบท

{๘} [๒๑] ลำดับนั้นแล ท่านพระสารีบุตรลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์ เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงเวลาแล้ว ข้าแต่พระสุคต ถึงเวลาแล้วที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงบัญญัติสิกขาบท จะทรงแสดงพระปาติโมกข์แก่สาวกอันจะเป็นเหตุให้ศาสนานี้ตั้งมั่นดำรงอยู่ได้นาน”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “รอไว้ก่อน สารีบุตร ช้าไว้ก่อน สารีบุตร ตถาคตเท่านั้นจักรู้กาลที่เหมาะในกรณีนั้น ศาสดาจะยังไม่บัญญัติสิกขาบท ยังไม่แสดงปาติโมกข์แก่สาวก ตลอดเวลาที่อาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่าง ยังไม่มีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ ต่อเมื่อใดอาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างมีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ เมื่อนั้นศาสดาจึงจะบัญญัติสิกขาบท จะแสดงปาติโมกข์แก่สาวกเพื่อกำจัดอาสวัฏฐานิยธรรมเหล่านั้นแหละดูก่อนสารีบุตร อาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างจะยังไม่มีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ ตลอดเวลาที่สงฆ์ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่เพราะมีภิกษุบวชนาน ต่อเมื่อใดสงฆ์ถึงความเป็นใหญ่เพราะมีภิกษุบวชนานแล้ว และอาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างมีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้

เมื่อนั้นศาสดาจึงจะบัญญัติสิกขาบท แสดงปาติโมกข์แก่สาวกเพื่อกำจัดอาสวัฏฐานิยธรรมเหล่านั้นแหละดูก่อนสารีบุตร อาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างจะยังไม่มีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ ตลอดเวลาที่สงฆ์ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่เพราะแพร่หลาย ต่อเมื่อใดสงฆ์ถึงความเป็นใหญ่เพราะแพร่หลายแล้ว และอาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างมีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ เมื่อนั้นศาสดาจึงจะบัญญัติสิกขาบท แสดงปาติโมกข์แก่สาวกเพื่อกำจัดอาสวัฏฐานิยธรรมเหล่านั้นแหละดูก่อนสารีบุตร อาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างจะยังไม่มีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ ตลอดเวลาที่สงฆ์ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่เพราะเลิศด้วยลาภ ต่อเมื่อใดสงฆ์ถึงความเป็นใหญ่เพราะเลิศด้วยลาภ และอาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างย่อมมีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ เมื่อนั้นศาสดาจึงจะบัญญัติสิกขาบท แสดงปาติโมกข์แก่สาวกเพื่อกำจัดอาสวัฏฐานิยธรรมเหล่านั้นแหละ

ดูก่อนสารีบุตร อาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างจะยังไม่มีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ ตลอดเวลาที่สงฆ์ยังไม่ถึงความเป็นใหญ่เพราะความเป็นพหูสูต ต่อเมื่อใดสงฆ์ถึงความเป็นใหญ่เพราะความเป็นพหูสูตแล้ว และอาสวัฏฐานิยธรรมบางอย่างย่อมมีปรากฏในสงฆ์ในศาสนานี้ เมื่อนั้นศาสดาจึงจะบัญญัติสิกขาบท แสดงปาติโมกข์แก่สาวกเพื่อกำจัดอาสวัฏฐานิยธรรมเหล่านั้นแหละดูก่อนสารีบุตร ก็ภิกษุสงฆ์ยังไม่มีเสนียด ยังไม่มีโทษ ปราศจากความมัวหมอง ยังบริสุทธิ์ผุดผ่อง ตั้งอยู่ในสารคุณ เพราะบรรดาภิกษุ ๕๐๐ นี้ ภิกษุที่ทรงคุณธรรมอย่างต่ำ ก็เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า”

เสด็จนิเวศน์เวรัญชพราหมณ์

{๙}[๒๒] ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์มารับสั่งว่า “ดูก่อนอานนท์ พระตถาคตทั้งหลายยังมิได้บอกลาผู้ที่นิมนต์ให้อยู่จำพรรษาแล้ว จะไม่หลีกไปสู่ที่จาริกในชนบท ข้อนี้เป็นประเพณีของพระตถาคตทั้งหลาย มาไปกันเถิด อานนท์ เราจะบอกลาเวรัญชพราหมณ์ท่านพระอานนท์ทูลรับรับสั่งแล้วว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร มีท่านพระอานนท์เป็นปัจฉาสมณะ เสด็จพระพุทธดำเนินไปสู่นิเวศน์ของเวรัญชพราหมณ์ ครั้นถึงแล้วประทับนั่งเหนือพระพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวาย

จึงเวรัญชพราหมณ์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระองค์รับสั่งว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เราเป็นผู้ที่ท่านนิมนต์อยู่จำพรรษาแล้ว เราขอบอกลาท่าน เราปรารถนาจะหลีกไปสู่ที่จาริกในชนบท”

เวรัญชพราหมณ์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เป็นความจริงที่ข้าพระพุทธเจ้านิมนต์พระองค์อยู่จำพรรษา ก็แต่ว่ายังมีไทยธรรมที่จะพึงถวาย แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังมิได้ถวาย และไทยธรรมนั้นมิใช่ว่าจะไม่มี ทั้งไม่ประสงค์จะถวายก็หาไม่ ในไตรมาสนี้พระองค์จะพึงได้ไทยธรรมนั้นจากไหน เพราะฆราวาสมีกิจมาก มีกรณียะมาก ขอพระโคดมผู้เจริญพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์จงทรงพระกรุณาโปรดรับภัตตาหารของข้าพระพุทธเจ้า เพื่อเจริญบุญกุศลและปีติปราโมทย์ในวันพรุ่งนี้แก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ และแล้วทรงชี้แจงเวรัญชพราหมณ์ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากที่ประทับเสด็จกลับ

หลังจากนั้น เวรัญชพราหมณ์นั่งให้ตกแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตในนิเวศน์ของตน โดยผ่านราตรีนั้นแล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ถึงเวลาแล้ว ท่านพระโคดม ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

[๒๓] ขณะนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเสด็จพระพุทธดำเนินไปยังนิเวศน์ของเวรัญชพราหมณ์ ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพระพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวายพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์ จึงเวรัญชพราหมณ์ได้อังคาสพระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน จนพระบอกห้ามแล้ว จึงได้ถวายไตรจีวรแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจาก

บาตรแล้วให้ทรงครอง และถวายผ้าคู่ให้ภิกษุครองรูปละสำรับ ต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงเวรัญชพราหมณ์ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากที่ประทับเสด็จกลับ

ครั้นพระองค์ประทับอยู่ที่เมีองเวรัญชาตามพระอัธยาศัยแล้ว เสด็จพระพุทธดำเนินไปทางเมืองท่าปยาคะ ไม่เสด็จแวะเมืองโสเรยยะ เมืองสังกัสสะ เมืองกัณณกุชชะ ครั้นแล้วทรงข้ามแม่น้ำคงคาที่เมืองท่าปยาคะ เสด็จพระพุทธดำเนินถึงพระนครพาราณสี ครั้นพระองค์ประทับอยู่ที่พระนครพาราณสีตามพระอัธยาศัยแล้ว เสด็จจาริกไปโดยมรรคาอันจะไปสู่พระนครเวสาลี เมื่อเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้ถึงพระนครเวสาลีนั้นแล้ว นัยว่าพระองค์ประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลีนั้น

จบ เวรัญชภาณวาร

๑. ปาราชิกกัณฑ์

ในปาราชิกกัณฑ์นั้น ธรรมคือปาราชิก ๔ สิกขาบทเหล่านี้มาสู่อุทเทส

๑. ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑

สุทินนภาณวาร

เรื่องพระสุทินน์

{๑๐}[๒๔] ก็โดยสมัยนั้นแล ณ สถานที่ไม่ห่างไกลจากพระนครเวสาลี มีหมู่บ้านแห่งหนึ่งชื่อกลันทคาม ในหมู่บ้านนั้น มีลูกชายเศรษฐีชาวบ้านกลันทคามผู้หนึ่งชื่อสุทินน์ ครั้งนั้น สุทินน์กลันทบุตรพร้อมกับสหายหลายคนได้ไปยังพระนครเวสาลีด้วยธุระบางอย่าง ขณะนั้นแลพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีบริษัทหมู่ใหญ่แวดล้อมประทับนั่งแสดงธรรมอยู่ สุทินน์กลันทบุตรได้แลเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีบริษัทหมู่ใหญ่แวดล้อมประทับนั่งแสดงธรรมอยู่ ครั้นเห็นแล้วจึงมีความคิดดังนี้ว่า “ไฉนหนอ เราจะพึงได้ฟังธรรมบ้าง” เขาจึงเดินไปทางบริษัทนั้น ครั้นแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เขานั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้มีความคิดว่า “ด้วยประการไร ๆ เล่า เราจึงจะรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วได้ การที่ผู้ยังครองเรือนอยู่จะประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์บริสุทธิ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ที่ขัด