สิกขาบทที่ ๑๑ เรื่องภิกษุผู้ประพฤติตามพระเทวทัตต์ เล่ม ๑

๑๑. สังฆเภทานุวัตตกสิกขาบท

ว่าด้วยผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์

เรื่องภิกษุประพฤติตามพระเทวทัต

{๖๐๐} [๔๑๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น พระเทวทัตพากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์เพื่อทำลายจักร ภิกษุทั้งหลายพูดอย่างนี้ว่า “พระเทวทัตพูดไม่ถูกธรรม พูดไม่ถูกวินัย ไฉนพระเทวทัตจึงได้พากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์เพื่อทำลายจักรเล่า”เมื่อภิกษุทั้งหลายพูดอย่างนี้ พระโกกาลิกะ พระกฏโมรกติสสกะ พระขัณฑเทวีบุตร และพระสมุทททัตตะได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า “ท่านทั้งหลายอย่าพูดอย่างนั้น พระเทวทัตพูดถูกธรรม พูดถูกวินัย ก็พระเทวทัตกล่าวคล้อยตามความพอใจและความชอบใจของพวกเรา พระเทวทัตทราบความพอใจและความชอบใจของพวกเรา จึงกล่าว การกระทำของพระเทวทัตนั้นย่อมชอบใจพวกเรา”บรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายจึงได้ประพฤติตามพูดเข้าข้างพระเทวทัตผู้พากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์เล่า” แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่ามีพวกภิกษุประพฤติตามพูดเข้าข้างพระเทวทัตผู้พากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์ จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ไฉนภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นจึงได้ประพฤติตามพูดเข้าข้างพระเทวทัตผู้พากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์เล่า การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระกาคเจ้าทรงตำหนิภิกษุผู้ประพฤติตามพูดเข้าข้างพระเทวทัตโดยอเนกปริยายดังนี้แล้วตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมคล้อยตามแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายแล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๔๑๘] อนึ่ง มีภิกษุผู้ประพฤติตามพูดเข้าข้างภิกษุนั้นแล ๑ รูปบ้าง ๒ รูปบ้าง ๓ รูปบ้าง เธอทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอะไรภิกษุนั่น ภิกษุนั่นกล่าวถูกธรรม ภิกษุนั่นกล่าวถูกวินัย และภิกษุนั่นถือเอาความพอใจและความชอบใจของพวกข้าพเจ้าแล้ว จึงกล่าว เธอทราบความพอใจและความชอบใจของพวกข้าพเจ้า จึงกล่าว การกระทำของเธอนั่นย่อมชอบใจแม้แก่พวกข้าพเจ้า’ ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายอย่าได้

กล่าวอย่างนั้น ภิกษุนั้นไมไช่ผู้กล่าวถูกธรรม ภิกษุนั้นไม่ใช่ผู้กล่าวถูกวินัย การทำลายสงฆ์อย่าได้ชอบใจพวกท่านเลย ขอพวกท่านจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์ เพราะว่าสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน มีอุทเทสเดียวกัน ย่อมอยู่ผาสุกแล’ ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ยังยกย่องอยู่อย่างนั้นนั่นแล ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบ เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย หากเธอทั้งหลายถูกสวดสมนุภาสน์กว่าจะครบสามจบอยู่ ยอมสละกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากเธอทั้งหลายไม่ยอมสละ เป็นสังฆาทิเสส

สิกขาบทวิภังค์

{๖๐๑} [๔๑๙] คำว่า อนึ่ง...ของภิกษุนั้นแล คือ ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์นั้น

คำว่า มีภิกษุทั้งหลาย คือ มีภิกษุเหล่าอื่น

คำว่าผู้ประพฤติตาม ความว่า ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์เห็นอย่างไร ชอบใจอย่างไร พอใจอย่างไร แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เห็นอย่างนั้น ชอบใจอย่างนั้น พอใจอย่างนั้น

คำว่า ผู้พูดเข้าข้าง คือ ผู้ดำรงอยู่ในพวกในฝ่ายของภิกษุนั้น

คำว่า ๑ รูปบ้าง ๒ รูปบ้าง ๓ รูปบ้าง ความว่า มีภิกษุ ๑ รูปบ้าง ๒ รูปบ้าง ๓ รูปบ้าง ภิกษุเหล่านั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “พวกท่านอย่าได้กล่าวอะไรภิกษุนั่น ภิกษุนั่นกล่าวถูกธรรม ภิกษุนั่นกล่าวถูกวินัย และภิกษุนั่นกล่าวคล้อยตามความพอใจและความชอบใจของพวกข้าพเจ้า เธอทราบความพอใจและความชอบใจของพวกข้าพเจ้าแล้ว จึงกล่าว การกระทำของเธอนั่นย่อมชอบใจแม้แก่พวกข้าพเจ้า’

{๖๐๒} คำว่า ภิกษุเหล่านั้น ได้แก่ ภิกษุผู้ประพฤติตามเหล่านั้น

คำว่า อันภิกษุทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุเหล่าอื่น

วิธีสวดสมนุภาสน์

อธิบายว่า ภิกษุเหล่าใดได้เห็นอยู่ ภิกษุเหล่าใดได้ยินอยู่ ภิกษุเหล่านั้นควรว่ากล่าวภิกษุผู้ประพฤติตามเหล่านั้นว่า ‘ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ภิกษุนั่นไม่ใช่ผู้กล่าวถูกธรรม ภิกษุนั่นไม่ใช่ผู้กล่าวถูกวินัย การทำลายสงฆ์อย่าได้ชอบใจพวกท่านเลย ขอพวกท่านจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์เพราะว่าสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน มีอุทเทสเดียวกัน ย่อมอยู่ผาสุกแล’ พึงกล่าวแม้ครั้งที่ ๒ พึงกล่าวแม้ครั้งที่ ๓ หากภิกษุเหล่านั้นยอมสละการกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากภิกษุเหล่านั้นไม่ยอมสละ ต้องอาบัติทุกกฏ ภิกษุทั้งหลายทราบแล้วไม่ว่ากล่าว ต้องอาบัติทุกกฏ

ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงคุมตัวมายังแม้ท่ามกลางสงฆ์แล้วพึงว่ากล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนั้น ภิกษุนั่นไม่ใช่ผู้กล่าวถูกธรรม ภิกษุนั่นไม่ใช่ผู้กล่าวถูกวินัย การทำลายสงฆ์อย่าได้ชอบใจพวกท่านเลย ขอพวกท่านจงพร้อมเพรียงกับสงฆ์ เพราะว่าสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน มีอุทเทสเดียวกัน ย่อมอยู่ผาสุกแล’ พึงกล่าวแม้ครั้งที่ ๒ พึงกล่าวแม้ครั้งที่ ๓ หากภิกษุเหล่านั้นยอมสละการกระทำนั้นเสียได้ การสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากภิกษุเหล่านั้นไม่ยอมสละ ต้องอาบัติทุกกฏ{๖๐๓} ภิกษุเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงสวดสมนุภาสน์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์อย่างนี้ ภิกษุผู้ฉลาดผู้สามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ว่าดังนี้

กรรมวาจาสวดสมนุภาสน์

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้ เป็นผู้ประพฤติตาม เป็นผู้พูดเข้าข้างภิกษุชื่อนี้ซึ่งพากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์ ภิกษุเหล่านั้นยังไม่สละการกระทำนั้น ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้ เป็นผู้ประพฤติตาม เป็นผู้พูดเข้าข้างภิกษุชื่อนี้ซึ่งพากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์ ภิกษุเหล่านั้นยังไม่สละการกระทำนั้น สงฆ์สวดสมนุภาสน์ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๒ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้ เป็นผู้ประพฤติตาม เป็นผู้พูดเข้าข้างภิกษุชื่อนี้ซึ่งพากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์

ภิกษุเหล่านั้นยังไม่สละการกระทำนั้น สงฆ์สวดสมนุภาสน์ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้น ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้แม้ครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้ เป็นผู้ประพฤติตาม เป็นผู้พูดเข้าข้างภิกษุชื่อนี้ซึ่งพากเพียรเพื่อทำลายสงฆ์ ภิกษุเหล่านั้นยังไม่สละการกระทำนั้น สงฆ์สวดสมนุภาสน์ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้นเสีย การสวดสมนุภาสน์ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้เพื่อให้สละการกระทำนั้น

ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ภิกษุทั้งหลายชื่อนี้และชื่อนี้สงฆ์สวดสมนุภาสน์แล้วเพื่อให้สละการกระทำนั้น ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

{๖๐๔} [๔๒๑] เมื่อจบญัตติ ต้องอาบัติทุกกฏ

จบกรรมวาจาสองครั้ง ต้องอาบัติถุลลัจจัย

จบกรรมวาจาครั้งสุดท้าย ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

เมื่อต้องอาบัติสังฆาทิเสสอยู่ อาบัติทุกกฏเพราะญัตติ อาบัติถุลลัจจัยเพราะจบกรรมวาจาสองครั้ง เป็นอันระงับไป สงฆ์พึงสวดสมนุภาสน์ภิกษุพร้อมกัน ๒ รูป ๓ รูปก็ได้ ไม่ควรสวดสมนุภาสน์พร้อมกันเกินกว่านั้นคำว่า สังฆาทิเสส ความว่า สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต เรียกเข้าหมู่เพื่ออาบัตินั้น ไม่ใช่คณะมากรูป ไม่ใช่บุคคลรูปเดียว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส คำว่า สังฆาทิเสส เป็นการขนานนาม คือ เป็นชื่อของหมวดอาบัตินั้นแล แม้เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส

บทภาชนีย์

{๖๐๕} [๔๒๒] กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

กรรมเป็นธรรม ภิกษุสงสัย ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ไม่สละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม ต้องอาบัติทุกกฏ

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสงสัย ต้องอาบัติทุกกฏ

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

{๖๐๖} [๔๒๓] ภิกษุผู้ยังไม่ถูกสวดสมนุภาสน์ ๑ ภิกษุผู้สละเสียได้ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุมีจิตฟุ้งซ่าน ๑ ภิกษุผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนา ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัตติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สังฆเภทานุกวัตตกสิกขาบทที่ ๑๑

๑๒. ทุพพจสิกขาบท

ว่าด้วยภิกษุเป็นผู้ว่ายาก

เรื่องพระฉันนะ

{๖๐๗} [๔๒๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารโฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้น ท่านพระฉันนะประพฤติมารยาทไม่สมควร ภิกษุทั้งหลายกล่าวตักเตือนอย่างนี้ว่า “ดูก่อนฉันนะ ท่านอย่าได้กระทำอย่างนี้ ประพฤติดังนี้ไม่ควร”

พระฉันนะกล่าวตอบว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พวกท่านสำคัญว่าผมเป็นผู้ที่พวกท่านควรว่ากล่าวกระนั้นหรือ ผมต่างหากที่ควรว่ากล่าวพวกท่าน เพราะพระพุทธเจ้าเป็นของผม พระธรรมก็เป็นของผม พระธรรมอันพระลูกเจ้าของผมตรัสรู้แล้ว พวกท่านต่างชื่อ ต่างโคตร ต่างชาติ ต่างสกุลมาบวชรวมกันอยู่ ดุจลมแรงพัดเอาหญ้า ไม้ และใบไม้แห้งให้อยู่รวมกัน หรือดุจแม่นํ้าที่ไหลมาจากภูเขาพัดจอก สาหร่าย และแหนให้มาอยู่รวมกัน ฉะนั้น ดูก่อนท่านทั้งหลาย พวกท่านสำคัญว่าผมเป็นผู้ที่ท่านควรว่ากล่าวกระนั้นหรือ ผมต่างหากที่ควรว่ากล่าวพวกท่าน เพราะพระพุทธเจ้าเป็นของผม พระธรรมก็เป็นของผม พระธรรมอันพระลูกเจ้าของผมตรัสรู้แล้ว”บรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ต่างก็พากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระฉันนะผู้ถูก