เรื่องภิกษุพวกฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทา เล่ม ๑

๔. ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔

เรื่องภิกษุฝั่งแม่นํ้าวัคคุมุทา

{๒๒๗} [๑๙๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้น ภิกษุมากรูปด้วยกันซึ่งเคยเป็นเพื่อนเห็นเพื่อนคบหากันมา จำพรรษาอยู่ใกล้ฝังแม่น้ำวัคคุมุทา ก็แลสมัยนั้น แคว้นวัชชีเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหาร มิใช่ทำได้ง่ายที่ภิกษุสงฆ์จะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการถือบาตรแสวงหา จึงภิกษุเหล่านั้นคิดกันว่า “บัดนี้แคว้นวัชชีเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหาร มิใช่ทำได้ง่ายที่ภิกษุสงฆ์จะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยการถือบาตรแสวงหา ด้วยอุบายวิธีอย่างไรหนอ พวกเราจึงจะพร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุกได้ และจะไม่ต้องลำบากด้วยบิณฑบาต”ภิกษุบางพวกเสนออย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย อย่ากระนั้นเลย พวกเราจงช่วยกันอำนวยกิจการแก่พวกคฤหัสถ์เถิด เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเขาก็จักมุ่งที่จะถวายบิณฑบาตแก่พวกเรา ด้วยอุบายอย่างนี้ พวกเราก็จะพร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุกได้ และจักไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต”

ภิกษุบางพวกคัดค้านอย่างนี้ว่า “อย่าเลยท่านทั้งหลาย จะมีประโยชน์อะไรด้วยการช่วยกันอำนวยกิจการของพวกคฤหัสถ์ เอาเถอะท่านทั้งหลาย พวกเราจงช่วยกันนำข่าวสารอันเป็นหน้าที่ทูตแก่พวกคฤหัสถ์เถิด เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเขาก็จักมุ่งที่จะถวายบิณฑบาตแก่พวกเรา ด้วยอุบายอย่างนี้ พวกเราก็จะพร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุกได้ และจักไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต”

ภิกษุบางพวกพูดอย่างนี้ว่า “อย่าเลย ท่านทั้งหลาย จะมีประโยชน์อะไรด้วยการช่วยกันอำนวยกิจการแก่พวกคฤหัสถ์ จะมีประโยชน์อะไรด้วยการช่วยกันนำข่าวสารอันเป็นหน้าที่ทูตแก่พวกคฤหัสถ์ อย่ากระนั้นเลยท่านทั้งหลาย พวกเรามากล่าวชมอุตตริมนุสสธรรมของกันและกันแก่พวกคฤหัสถ์ว่า ‘ภิกษุรูปโน้นได้ปฐมฌาน รูปโน้นได้ทุติยฌาน รูปโน้นได้ตติยฌาน รูปโน้นได้จตุตถฌาน รูปโน้นเป็นพระโสดาบัน รูปโน้นเป็นพระสกทาคามี รูปโน้นเป็นพระอนาคามี รูปโน้นเป็นพระอรหันต์ รูป

โน้นได้วิชชา ๓ รูปโน้นได้อภิญญา ๖’ ดังนี้จะดีกว่า เมื่อเป็นเช่นนี้พวกเขาก็จักมุ่งที่จะถวายบิณฑบาตแก่พวกเรา ด้วยอุบายอย่างนี้ พวกเราก็จะพร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุกได้และจักไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต”

ภิกษุเหล่านั้นมีความเห็นร่วมกันว่า “อาวุโสทั้งหลาย อุบายวิธีที่พวกเราพากันกล่าวชมอุตตริมนุสสธรรมของกันและกันแก่พวกคฤหัสถ์นี้แหละดีที่สุด”

[๑๙๔] ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นจึงต่างพากันกล่าวชมอุตตริมนุสสธรรมของกันและกันแก่พวกคฤหัสถ์ว่า “ภิกษุรูปโน้นได้ปฐมฌาน รูปโน้นได้ทุติยฌาน รูปโน้นได้ตติยฌาน รูปโน้นได้จตุตถฌาน รูปโน้นเป็นพระโสดาบัน รูปโน้นเป็นพระสกทาคามี รูปโน้นเป็นพระอนาคามี รูปโน้นเป็นพระอรหันต์ รูปโน้นได้วิชชา ๓ รูปโน้นได้อภิญญา ๖”ครั้งนั้นแล ประชาชนเหล่านั้นต่างพากันยินดีว่า “เป็นลาภของพวกเราหนอ พวกเราได้ดีแล้วหนอ ที่มีภิกษุทั้งหลายผู้มีคุณพิเศษเห็นปานนี้มาอยู่จำพรรษา เพราะก่อนหน้านี้พวกเราไม่มีภิกษุทั้งหลายผู้อยู่จำพรรษาที่มีคุณสมบัติเหมือนภิกษุผู้มีศีลมีกัลยาณธรรมเหล่านี้เลย” โภชนะอย่างที่พวกเขาถวายแก่ภิกษุเหล่านั้น พวกเขาจะไม่ยอมบริโภคเอง ไม่ให้มารดาบิดา ไม่ให้บุตรภรรยา ไม่ให้คนรับใช้ กรรมกร ไม่ให้มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิต

ของเคี้ยว... ของลิ้ม ของดื่มชนิดที่พวกเขาจะถวายแก่ภิกษุเหล่านั้นพวกเขาจะไม่ยอมเคี้ยว ไม่ยอมลิ้ม ไม่ยอมดื่มด้วยตน ไม่ให้มารดาบิดา ไม่ให้บุตรภรรยา ไม่ให้คนรับใช้ กรรมกร ไม่ให้มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิต

ภิกษุเหล่านั้นจึงมีนํ้ามีนวล มีอินทรีย์ผ่องใส มีสีหน้าสดชื่น มีผิวพรรณผุดผ่อง ก็การที่ภิกษุทั้งหลายออกพรรษาแล้วเข้าเฝ้าเยี่ยมพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเป็นประเพณีที่ประพฤติกันมา จึงภิกษุเหล่านั้นจำพรรษาโดยล่วงไตรมาสแล้ว ได้เก็บเสนาสนะ ถือบาตรจีวรหลีกไปโดยมรรคาอันจะไปสู่พระนครเวสาลี เที่ยวจาริกไปโดยลำดับจนถึงพระนครเวสาลี ป่ามหาวัน กูฏาคารศาลา แล้วเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ภิกษุต่างทิศเข้าเฝ้า

{๒๒๘} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุที่จำพรรษาอยู่ในทิศทั้งหลายเป็นผู้ผอมซูบซีด มีผิวพรรณเศร้าหมอง ซีดเหลือง มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น ส่วนพวกภิกษุที่อยู่ฝั่งแม่นํ้าวัคคุมุทาต่างเป็นผู้มีน้ำมีนวล มีอินทรีย์ผ่องใส มีสีหน้าสดชื่น มีผิวพรรณผุดผ่อง

ก็การที่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปราศรัยกับพระอาคันตุกะทั้งหลาย นั่นเป็นพุทธประเพณี จึงครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามภิกษุที่อยู่ฝั่งแม่นํ้าวัคคุมุทาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้หรือ พวกเธอเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุก และไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ยังพอทนได้ พระพุทธเจ้าข้า ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้ พระพุทธเจ้าข้า ทั้งพวกข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้พร้อมเพรียงกันร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุก และไม่ลำบากด้วยบิณฑบาต พระพุทธเจ้าข้า”

พุทธประเพณี

ธรรมดาพระตถาคตทั้งหลายแม้จะทรงทราบอยู่ ย่อมตรัสถามก็มี ไม่ตรัสถามก็มี ทรงทราบกาลอันควรแล้วย่อมตรัสถามก็มี ไม่ตรัสถามก็มี พระตถาคตทั้งหลายย่อมตรัสถามเรื่องที่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ตรัสถามเรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ เรื่องที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์พระองค์ทรงกำจัดเสียด้วยอริยมรรค พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายด้วยเหตุผล ๒ อย่าง คือ จักทรงแสดงธรรมอย่างหนึ่ง จักทรงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลายอย่างหนึ่งครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามภิกษุที่อยู่ฝั่งแม่นํ้าวัคคุมุทาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ร่วมใจกัน ไม่วิวาทกัน อยู่จำพรรษาเป็นผาสุก และไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตด้วยวิธีการอย่างไร”

ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลเนื้อความนั้นให้ทรงทราบแล้ว

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คุณวิเศษของพวกเธอนั่นมีจริงหรือ”

“ไม่มีจริง พระพุทธเจ้าข้า”

ทรงตำหนิ

{๒๒๙} พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้กล่าวชมอุตตริมนุสสธรรมของกันและกันแก่พวกคฤหัสถ์เพราะเห็นแก่ปากแก่ท้องเล่า ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย พวกเธอใช้มีดเชือดโคอันคมมาคว้านท้องยังจะดีกว่า แต่การที่พวกเธอกล่าวชมอุตตริมนุสสธรรมของกันและกันแก่พวกคฤหัสถ์เพราะเห็นแก่ปากแก่ท้องไม่ดีเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะบุคคลผู้คว้านท้องด้วยมีดเชือดโคอันคมนั้นพึงถึงความตายหรือความทุกข์เพียงแค่ตาย ซึ่งมีการกระทำนั้นเป็นเหตุและเพราะการกระทำนั้นเป็นปัจจัย แต่

หลังจากตายไปเขาไม่ต้องเข้าถึงอบายทุคติ วินิบาต นรก ส่วนบุคคลผู้กล่าวชมอุตตริมนุสสธรรมของกันและกันแก่พวกคฤหัสถ์นั้น หลังจากตายไปต้องเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ซึ่งมีการกระทำนี้แลเป็นเหตุ ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของพวกเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว” ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่าดังนี้

มหาโจร ๕ จำพวก

{๒๓๐} [๑๙๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาโจร ๕ จำพวกนี้มีปรากฏอยู่ในโลก มหาโจร ๕ จำพวก คือ

๑. มหาโจรบางคนในโลกนี้ปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอ เราจักมีคนเป็นร้อยหรือเป็นพันแวดล้อมเที่ยวฆ่าคนเอง ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ให้ผู้อื่นตัด เผาผลาญเอง ให้ผู้อื่นเผาผลาญไปในคามนิคมและราชธานีทั้งหลาย’ สมัยต่อมา เขามีคนร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่งแวดล้อมแล้วเที่ยวฆ่าคนเอง ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ให้ผู้อื่นตัด เผาผลาญเอง ให้ผู้อื่นเผาผลาญไปในคามนิคมและราชธานีทั้งหลาย ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชั่วบางรูปในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ย่อมปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อไรหนอเราจึงจักมีภิกษุเป็นร้อยหรือเป็นพันห้อมล้อมแล้วเที่ยวจาริกไปในคามนิคมและราชธานีทั้งหลาย มีคฤหัสถ์และบรรพชิตสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร’ สมัย

ต่อมา เธอเป็นผู้มีภิกษุร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่งห้อมล้อมแล้วเที่ยวจาริกไปในคามนิคมและราชธานีทั้งหลาย มีคฤหัสถ์และบรรพชิตสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงแล้ว ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือมหาโจรจำพวกที่ ๑ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในโลก

๒. อีกจำพวกหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชั่วบางรูปในธรรมวินัยนี้เล่าเรียนธรรมวินัยอันตถาคตประกาศแล้ว ประกาศว่าเป็นของตน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือมหาโจรจำพวกที่ ๒ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในโลก

๓. อีกจำพวกหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชั่วบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมตามกำจัดพระเพื่อนพรหมจารีผู้หมดจด ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์อยู่ด้วยอันติมวัตถุที่จะทำลายพรหมจรรย์อันหามูลมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือมหาโจรจำพวกที่ ๓ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในโลก

๔. อีกจำพวกหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชั่วบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมสงเคราะห์ประจบคฤหัสถ์ทั้งหลาย ด้วยครุภัณฑ์ครุบริขารของสงฆ์ คือ อาราม พื้นที่อาราม วิหาร พื้นที่วิหาร เตียง ตั่ง ฟูก หมอน หม้อโลหะ อ่างโลหะ กระถางโลหะ กระทะโลหะ มีด ขวาน ผึ่ง จอบ สว่าน เถาวัลย์ ไม้ไผ่ หญ้ามุงกระต่าย หญ้าแฝก หญ้าสามัญ ดินเหนียว เครื่องไม้ เครื่องดิน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือมหาโจรจำพวกที่ ๔ ซึ่งมีปรากฏอยู่ในโลก๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมอันไม่มีอยู่ อันไม่เป็นจริง นี้จัดเป็นยอดมหาโจรในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะ พราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุนั้นฉันก้อนข้าวของราษฎรด้วยอาการแห่งคนขโมย”

นิคมคาถา

ภิกษุใดประกาศตนที่เป็นโดยภาวะอย่างหนึ่งให้เขารู้โดย

ภาวะอีกอย่างหนึ่ง ภิกษุนั้นฉันโภชนะนั้นด้วยอาการแห่งขโมย

ดุจพรานนกลวงจับนกฉะนั้น

ภิกษุผู้ชั่วช้าเป็นอันมาก มีผ้ากาสายะพันคอ มีบาปธรรม

ไม่สำรวมแล้ว ภิกษุผู้ชั่วช้าเหล่านั้นย่อมเข้าถึงนรกเพราะ

กรรมที่ชั่วช้า

ภิกษุผู้ทุศีลผู้ไม่สำรวมแล้วบริโภคก้อนเหล็กที่ลุกแดงดัง

เปลวไฟยังจะดีกว่า การบริโภคก้อนข้าวของราษฏรจะดีอะไร

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

{๒๓๑} ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิภิกษุที่อยู่ฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทาโดยอเนกปริยายดังนี้แล้วตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... โดยอเนกปริยายแล้วทรงทำธรรมีกถาที่เหมาะสมคล้อยตามเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๑๙๖] อนึ่ง ภิกษุใดไม่รู้เฉพาะอยู่ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นอย่างประเสริฐอย่างสามารถ น้อมเข้ามาในตน

ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้’ ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น อันผู้ใดผู้หนึ่งเชื่อก็ตาม ไม่เชื่อก็ตาม เป็นอันต้องอาบัติแล้ว มุ่งความหมดจดจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่าน ข้าพเจ้าไม่รู้อย่างนั้น ได้กล่าวว่ารู้ ไม่เห็นอย่างนั้นได้กล่าวว่าเห็น ได้พูดพล่อย ๆ เป็นเท็จ’ แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้”

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

เรื่องภิกษุสำคัญว่าได้บรรลุ

{๒๓๒} [๑๙๗] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุเป็นอันมากสำคัญมรรคผลอันตนยังมิได้เห็นว่าได้เห็น สำคัญมรรคผลอันตนยังมิได้ถึงว่าได้ถึง สำคัญมรรคผลอันตนยังมิได้บรรลุว่าได้บรรลุ สำคัญมรรคผลอันตนยังมิได้ทำให้แจ้งว่าได้ทำให้แจ้ง จึงอวดอ้างมรรคผลตามที่สำคัญว่าได้บรรลุ ครั้นต่อมา จิตของพวกเธอน้อมไปเพื่อความกำหนัดบ้าง น้อมไปเพื่อความขัดเคืองบ้าง น้อมไปเพื่อความหลงบ้าง พวกเธอจึงได้มีความกังวลใจว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทไว้แล้ว แต่พวกเราสำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้เห็นว่าเห็น สำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้ถึงว่าได้ถึง สำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้บรรลุว่าได้บรรลุ สำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้ทำให้แจ้งว่าได้ทำให้แจ้ง จึงอวดอ้างมรรคผลตามที่สำคัญว่าได้บรรลุ พวกเราต้องอาบัติปาราชิกแล้วกระมังหนอ” แล้วแจ้งเรื่องนั้นแก่ท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “มีอยู่เหมือนกัน อานนท์ ที่ภิกษุทั้งหลายสำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้เห็นว่าได้เห็น